प्राकृतिक दर्शन । कार्बनिक जगत

 

प्राकृतिक दर्शन । कार्बनिक जगत

Source – Anti-During, Herr Eugen Duhring’s Revolution in Science, Progress Publishers, Moscow, 1977 (p. 85-106 )

लेखक : फ्रेडरिक एङ्गेल्स

अनुवाद : रमेश सुनुवार र नारायण गिरी

Edited and Transcribed by Narayan Giri

“अन्तर्वर्ती” कदमहरूको एक एकल एवम् एक रूप सोपानद्वारा हामी चाप र असरको यान्त्रिक विज्ञानबाट संवेदना र विचारहरूको संयोजनमा पुग्दछौं ।”

यो आश्वासन दिएपछि श्री ड्यूहरिंग जीवनको मूलको विषयमा थप केही भन्न चाहाँदैनन्; यद्यपि जो विचारक संसारको विकासक्रमलाई खोज्दै संसारको स्वसमान अवस्थासम्म पुगिसकेको छ र जो अन्य आकाशीय पिण्डहरूसँग पनि यति राम्रोसँग परिचित छ, उसबाट ऊ यस विषयको पनि पूरा ज्ञान राख्दछ होला भन्ने आशा गर्नु अनुचित नहोला । जहाँसम्म अन्य कुराहरूको सम्बन्ध छ, उनले हामीलाई जुन आश्वासन दिएका छन्, त्यो केवल अर्धसत्य हो; त्यो पूर्ण सत्य बन्न सक्दछ, यदि त्यसलाई मापका सम्बन्धहरूको त्यो हेगेलीय निस्पन्द रेखाद्वारा पूर्ण गरिदिइयो भने, जसको हामीले पहिले पनि चर्चा गरिसकेका छौं । समस्त क्रमिकता भएर पनि गतिको एक रूपबाट अर्को रूपमा संक्रमण सँधैं एउटा छलाङ्गद्वारा वा एक निर्णायक परिवर्तनद्वारा मात्र सम्पन्न हुन्छ । आकाशीय पिण्डहरूको यान्त्रिक विज्ञानबाट कुनै खास आकाशीय पिण्डमा स्थित अपेक्षाकृत साना पुञ्जहरूको यान्त्रिक विज्ञानमा संक्रमण यसैगरी हुन्छ । यसैगरी पुञ्जहरूको यान्त्रिक विज्ञानबाट अणुहरूको यान्त्रिक विज्ञानमा संक्रमण हुन्छ, जसमा गतिका ती रूप सामेल छन्, जसको भौतिक विज्ञानमा छानबिन गरिन्छ, जस्तो ताप, प्रकाश, विद्युत तथा चुम्बकत्व । यसैगरी अणुहरूको भौतिक विज्ञानबाट परमाणुहरूको भौतिक विज्ञानमा, अर्थात् रसायनमा जुन संक्रमण हुन्छ, त्यो पनि एउटा निर्णायक छलाङ्गद्वारा हुन्छ । र, साधारण रासायनिक क्रियाबाट एल्बूमिनको रसायनतामा, जसलाई हामी जीवन भन्दछौं, जुन संक्रमण हुन्छ, त्यसको लागि त यो कुरा अझ पनि स्पष्ट रूपमा सत्य हो । जीवनको क्षेत्रभन्दा बाहिर यी छलाङ्गहरू अधिकाधिक विरल र अगोचर हुँदै जान्छन् । एक पटक फेरि हेगेलले श्री ड्यूहरिंगको गल्तीलाई ठीक गर्नुपर्दछ ।

प्रयोजनको धारणामा श्री ड्यूहरिंगलाई कार्बनिक संसारसम्म पुग्नको लागि एक धारणात्मक संक्रमण मिल्दछ । यो धारणा फेरि हेगेलबाट उधारो लिइएको छ । रसायनताबाट जीवनमा जुन संक्रमण हुन्छ, त्यसलाई हेगेलले आफ्नो रचना ‘तर्कशास्त्र’–अवधारणाको सिद्धान्त–मा प्रयोजनवाद अथवा प्रयोजन विज्ञानद्वारा सम्पन्न गराएका छन् । श्री ड्यूहरिंगका रचनाहरूको कुनै पनि अंशलाई उठाएर हेर्नुहोस्, त्यहाँ एक न एक हेगेलीय “तुच्छ विचार” सँग अवश्य भेट हुनेछ, श्री ड्यूहरिंगले कुनै संकोचबिना स्वयं आफ्नो “गहिरा जराहरू भएको विज्ञान” को रूपमा पेश गरेका छन् । यदि हामी यहाँ साधन र साध्यका विचारहरूलाई जीव–जगतमा कुन हदसम्म लागू गर्न उचित तथा उपयुक्त छ भन्ने कुरा छानबिन गर्न बस्यौं भने, तब हामी आफ्नो विषयबाट धेरै टाढा पुग्नेछौं । हालको लागि, यदि हेगेलको “आन्तरिक प्रयोजन” को पनि प्रयोग गरिन्छ–जसलाई विधाताको बुद्धि जस्तो कुनै तेस्रो पक्षले कुनै प्रयोजनलाई अगाडि राखेर प्रकृतिमा राखिदिएको हैन, बरु जुन स्वयं वस्तुको चरित्रमै निहित हुन्छ भने, तब पनि त्यसको सँधै के परिणाम हुन्छ भने जो मानिसहरूलाई दर्शनशास्त्रको ज्ञान छैन, उनीहरू केही सोचविचार नगरिकन प्रकृतिमा सचेतन तथा सप्रयोजन क्रियाशीलता देख्न लाग्दछन् । उही श्री ड्यूहरिंग जो अन्य मानिसहरूमा अलिकति पनि “अध्यात्मवादी” प्रवृत्ति देख्ना साथ नैतिक क्रोधले आगो हुन्छन्, हामीलाई

“निश्चयपूर्वक” के विश्वास दिलाउँदछन् भने “नैसर्गिक प्रवृत्तिहरूको मूलतया त्यस सन्तोषको लागि सृजना गरिएको छ, जुन तिनीहरूको सक्रियताबाट प्राप्त हुन्छ” ।

उनी हामीलाई के बताउँदछन् भने,

बिचरा प्रकृतिले “वस्तुहरूको संसारमा लगातार व्यवस्था कायम राख्नुपर्दछ”, र यस क्रममा उसले कैयौं कार्य पूरा गर्नुपर्दछ, “जसको लागि प्रकृतिले, उसलाई साधारणतया जति कुशाग्रताको श्रेय दिने गरिन्छ, त्यसभन्दा कैयौं बढी कुशाग्रताको प्रयोग गर्नुपर्दछ” । तर न केवल प्रकृतिले यो जान्दछ कि उसले अमुक काम किन गरिरहेको छ, न केवल उसलाई घरको दासीका कामहरूलाई पूरा गर्नुपर्दछ, न केवल उसमा कुशाग्रता हुन्छ, जुन स्वयं आत्मगत सचेतन चिन्तनको क्षेत्रमा एउटा पर्याप्त ठूलो सिद्धि हो; बरु उसमा इच्छा वा संकल्प शक्ति पनि छ । कारण के हो भने नैसर्गिक प्रवृत्तिहरू यसको अतिरिक्त जुन केही गर्दछन्, र जसलाई गर्नुको साथ–साथै ती आहार, प्रजनन्, आदि, केही वास्तविक प्राकृतिक कार्यहरूलाई पनि पूरा गरिदिन्छन्, त्यसलाई “हामीले प्रत्यक्ष रूपमा संकल्पित होइन, बरु केवल अप्रत्यक्ष रूपमा संकल्पित मान्नुपर्दछ” ।

यसप्रकार हामी एक सचेतन ढंगले सोच्ने र सचेतन ढंगले काम गर्ने प्रकृतिमा पुगेका छौं, र अहिलेदेखि त्यस “पुल” मा उभिएका छौं, जसले अवश्य नै हामीलाई स्थिरबाट गतिसम्म त होइन, तर सर्वेश्वरवादबाट देववादसम्म अवश्य पुर्‍याइदिनेछ । र, वा शायद कुरा वास्तवमा के हो भने श्री ड्यूहरिंग पनि एक पटक अलिकति “प्राकृतिक दार्शनिक अर्थ–कविता” रच्न लागेका छन् कि ?

होइन, यो असंभव छ । हाम्रा यी वास्तविकताका दार्शनिक जीवजगतको बारेमा हामीलाई जे–जति पनि बताउन सक्दछन् त्यो सबै यस “प्राकृतिक दार्शनिक अर्थ–कविता” को विरुद्ध, “ठग–वैद्य तथा उसका तुच्छ र सतही कुराहरू र मिथ्या वैज्ञानिक गूढताहरू” को विरुद्ध, र डार्विनवादका “काव्यात्मक प्रवृत्तिहरू” को विरुद्ध संघर्ष गर्नुसम्म मात्र सीमित छ ।

डार्विनको विरुद्ध मुख्य गुनासो के छ भने उनले माल्थसको जनसंख्याको सिद्धान्तलाई राजनीतिक अर्थशास्त्रबाट प्राकृतिक विज्ञानमा स्थानान्तरित गरिदिएका छन्, उनी पुशपालकका विचारहरूको बन्दी बनेका थिए, जीवनसंग्रामको आफ्नो सिद्धान्त प्रतिपादन गर्दै उनले अवैज्ञानिक अर्ध–कविताको रचना गरेका छन् र यदि डार्विनवादबाट ती सारा कुराहरू निकालिदिइयो भने, जुन लामार्कबाट उधारो लिइएका थिए, तब पूरै डार्विनवादमा केवल मानवताको विरुद्ध एक पाशविक कृत्य मात्र बच्दछ ।

डार्विन आफ्ना वैज्ञानिक यात्राहरूबाट के विश्वास लिएर फर्केका थिए भने वनस्पति तथा जीव–जन्तुहरूका जातिहरू सँधैं एउटै रहँदैनन्, बरु तिनीहरूमा परिवर्तन भइरहन्छन् । घर फर्केर यो विचारलाई जाँच–बुझ र विकसित गर्नको लागि उनलाई जीव–जन्तुहरू र वनस्पतिहरूको प्रजननभन्दा राम्रो कुनै क्षेत्र मिल्न सक्दैनथ्यो । ठीक यही क्षेत्र हो, जसको दृष्टिले इंग्ल्याण्ड आदर्श देश हो । यस क्षेत्रमा अन्य देशहरूको, उदाहरणको लागि, जर्मनीका सफलताहरू इंग्ल्याण्डका सफलताहरूको सामु लगभग केही पनि होइनन् । यसको अतिरिक्त यिनीहरूमध्ये अधिकांश सफलताहरू विगत सय वर्षमा प्राप्त भएका हुन् र यसैकारण तिनीहरूसँग सम्बन्धित तथ्यहरूलाई स्थापित गर्नमा अति कम कठिनाई हुन्छ । डार्विनलाई के थाहा भयो भने वरणको फलस्वरूप एउटै जातिका जीव–जन्तुहरू तथा बोट–विरुवाहरूमा कृत्रिम ढंगले यति ठूलो भेद पैदा हुन जान्छ, जति ठूलो भेद ती जन्तु र वनस्पतिहरूमा पनि हुँदैन, जुन आम रूपमा अलग–अलग जातिका जन्तु तथा वनस्पति मानिन्छन् । यसप्रकार एकातिर एउटा विशेष बिन्दुसम्म जातिहरूको परिवर्तनशीलता स्थापित हुन गयो र अर्कोतिर अलग–अलग प्रकारका विशिष्ट गुण भएका जीवहरूको एउटा समान पूर्वज परम्परा हुने संभावना देखिन लाग्यो । त्यसपछि डार्विन कुन खोजमा लागे भने के संवभतः प्रकृतिमा नै केही यस्ता कारण विद्यमान छैनन्, जसले – वरण गर्ने व्यक्तिको सचेतन इच्छाबिना पनि – अन्तमा जीवहरूमा त्यसैप्रकारका परिवर्तन पैदा गरिदिन्छन्, जुनप्रकारका परिवर्तन कृत्रिम वरणबाट पैदा हुन्छन् । ती कारणहरू उनलाई कुन विपरीत अनुपातको रूपमा प्राप्त भए भने  प्रकृतिजनित भ्रूणहरूको संख्या त धेरै ठूलो हुन्छ, तर जुन जीवन वास्तवमा परिपक्वतामा पुग्दछन्, तिनीहरूको संख्या नगण्य हुन्छ । तर प्रत्येक भ्रूणले विकसित हुने चेष्टा गर्दछ, त्यसकारण अनिवार्य रूपले एउटा जीवन–संग्राम आरम्भ हुन्छ, जुन  केवल कुन रूपमा मात्र प्रकट हुँदैन भने एउटाले अर्कोसँग प्रत्यक्ष रूपमा शारीरिक संघर्ष गर्दछ, र त्यसलाई निल्दछ, बरु त्यो स्थान र प्रकाश र प्राप्त गर्ने संघर्षको रूपमा पनि प्रकट हुन्छ, जस्तो कि वनस्पतिहरूमा पनि देखिन्छ । र, के कुरा स्पष्ट छ भने यो संघर्षमा ती भ्रूणहरूको परिपक्वता प्राप्त गर्ने तथा आफ्नो वृद्धि गर्ने सबभन्दा बढी संभावना हुनेछ, जसमा कुनै यस्तो विशिष्ट विशेषता छ – त्यो जति नै नगण्य किन नहोस् –जसबाट जीवनसंग्राममा तिनीहरूको पल्ला भारी हुनजान्छ । यसप्रकार यी विशिष्ट विशेषताहरूमा आनुवंशिकताद्वारा नयाँ पुस्ताहरूसम्म पुग्ने प्रवृत्ति हुन्छ; र जब एउटै जातिका धेरै सदस्यहरूमा यी विशेषताहरू पाइन्छन्, तब तिनीहरूमा एक पटक जुन दिशा लिइन्छ, त्यस दिशामा संचित आनुवंशिकताको माध्यमबाट अधिकाधिक उग्र रूप धारण गर्ने प्रवृत्ति पनि हुन्छ । अर्कोतिर जुन भ्रूणहरूमा यी विशेषताहरू हुँदैनन्, तिनीहरू जीवनसंग्राममा धेरै सजिलोसँग परास्त हुन्छन् र विस्तार–विस्तार लुप्त हुन जान्छन् । यसप्रकार प्राकृतिक वरणद्वारा, बलिष्ठ अतिजीविताद्वारा कुनै पनि जातिमा परिवर्तन आउँदछ ।

अब डार्विनको यस सिद्धान्तको विरोधमा श्री ड्यूहरिंगको भनाई के छ भने, जस्तो कि उनको कथनानुसार स्वयं डार्विनले पनि स्वीकार गरेका छन्, जीवन–संग्रामको विचारको मूल जनसंख्याको सिद्धान्त प्रतिपादन गर्नु अर्थशास्त्री, माल्थसका विचारहरूको सामान्यीकरणमा छ, र यसकारण यो विचारमा ती सारा त्रुटीहरू विद्यमान छन्, जुन पादरीसमान् माल्थसका अतिरिक्त जनसंख्याका विचारहरूमा अन्तरनिहित छन् । डार्विनले कहिल्यै सपनामा पनि जीवनसंग्रामको विचारको मूल माल्थसका विचारहरूमा छ भन्ने कुरा गर्न सक्दैनथे । उनले केवल यति मात्र भनेका छन् कि उनको जीवनसंग्रामको सिद्धान्तमा माल्थसको सिद्धान्तलाई पूरा प्राणी एवम् वनस्पति–जगत्मा लागू गरिदिएको छ । माल्थसीय सिद्धान्तलाई यति अबोध ढंगले तथा यसरी आँखा बन्द गरेर, स्वीकार गर्दै डार्विनले चाहे जति नै ठूलो गल्ति गरेको होऊन्, तर कुनै पनि व्यक्तिले पहिलो दृष्टिमा के देख्न सक्दछ भने प्रकृतिमा चल्ने जीवनसंग्रामलाई र त्यस विरोधलाई हेर्नको लागि कुनै माल्थसीय चश्माको आवश्यकता छैन, जो मुक्त अवस्था प्रकृतिद्वारा जमित भ्रूणहरूको अपरिमित संख्या तथा जुन भ्रूण परिपक्वतासम्म पुग्न पाउँदछन्, तिनीहरूको अतिसीमित संख्याको बीचमा पाइन्छ, र जुन विरोधको, वास्तवमा धेरै जीवनसंग्रामद्वारा र प्रायः एउटा अत्यन्त निर्मम जीवनसंग्रामद्वारा मात्र समाधान हुन सक्दछ । र, जसरी रिकार्डोले ज्यालाको नियमलाई जुन माल्थसीय युक्तिहरूमा आधारित गरेका थिए, तिनीहरूलाई धेरै समय पहिले विस्मृतिको खाल्डोमा लोप हुनुको बावजूद त्यस नियमलाई आज पनि मान्यता प्राप्त छ, ठीक त्यसैगरी कुनै माल्थसीय व्याख्याबिना पनि प्रकृतिमा जीवनसंग्राम चल्न सक्दछ, र जहाँसम्म यस कुराको सम्बन्ध छ, प्रकृतिमा पाइने जीवहरूको जनसंख्याका आफ्ना विशिष्ट नियमहरू छन्, जसको वास्तवमा भन्ने हो भने अहिलेसम्म अलिकति पनि छानबिन भएको छैन, यद्यपि यदि तिनीहरूको स्थापना भयो भने, त्यसका जातिहरूको विकासको सिद्धान्तको लागि निर्णायक महत्व हुनेछ । तर यस दिशामा काम गर्नको लागि पनि आखिर कसले निर्णायक रूपले प्रेरणा दिएको छ ? डार्विन बाहेक अरु कसैले यो प्रेरणा दिएको छैन ।

श्री ड्यूहरिंग प्रश्नको यो सकारात्मक पक्षको विवेचना गर्नबाट अति सावधानीपूर्वक तर्किन्छन् । यसको बदला उनी पटक–पटक जीवनसंग्रामको निन्दा गर्दछन् । उनको कथनानुसार के कुरा स्पष्ट छ भने अचेतन् वनस्पतिहरू र वनस्पतिहरूका प्राकृतिक भक्षकहरूको बीचमा जीवनसंग्रामजस्तो कुनै कुरा हुनसक्दैन ।

“यथार्थ र निश्चित अर्थमा जीवनसंग्राम पशुजगतमा त्यस हदसम्म पाइन्छ, जुन हदसम्म जन्तुहरू अन्य जन्तुहरूको शिकार गरेर र तिनीहरूको भक्षण गरेर जीवित रहन्छन् ।”

जीवनसंग्रामको विचारलाई यी संकुचित सीमाहरूमा परिणत गरेपछि उनी यो विचारको पाशविकतामाथि खुलेर आफ्नो क्रोध प्रकट गर्दछन्, जसलाई उनले स्वयंले पाशविकतासम्म सीमित गरिदिएका छन् । तर यो नैतिक क्रोधको बज्रपात भएर स्वयं श्री ड्यूहरिंगकै शिरमा खस्दछ, किनभने वास्तवमा यो सीमित अर्थमा जीवनसंग्रामको विचारको एक मात्र जनक उनी नै हुन्, र यसकारण त्यसको जिम्मेदारी केवल उनको शिरमा छ । उदाहरणको लागि डार्विनको बारेमा के भन्न सकिंदैन भने उनले “प्रकृतिका सबै क्रियाहरूका नियमहरू तथा अर्थलाई पशुजगतमा खोज्ने चेष्टा गरेका थिए”, – डार्विनले त वास्तवमा स्पष्ट शब्दमा समस्त जीवप्रकृतिलाई यो संघर्षमा सम्मिलित गरेका थिए – यो हौवा स्वयं श्री ड्यूहरिंगले बनाएर खडा गरेका छन् । “जीवनसंग्राम” – जहाँसम्म यो नामको सम्बन्ध छ, त्यसलाई धेरै सजिलोसँग श्री ड्यूहरिंगको अत्यन्त नैतिक क्रोधको वेधीमा बलि चढाउन सकिन्छ । तर जहाँसम्म यो तथ्यको सम्बन्ध छ, प्रत्येक चरनस्थान, अन्नको प्रत्येक खेत र प्रत्येक जंगलले उनको सामु कुन कुराको प्रमाण दिन सक्दछन्  भने वनस्पतिहरूको संसारमा पनि यो तथ्य पाइन्छ । र, यो तथ्यलाई के नाम दिने भन्ने प्रश्न होइन – “जीवनसंग्राम” वा “जीवनको लागि आवश्यक परिस्थितिहरूको अभाव तथा यान्त्रिक प्रभाव”; बरु प्रश्न यो तथ्यको जातिहरूको परिरक्षण गुण परिवर्तनमाथि केही प्रभाव पर्दछ भन्ने हो । यो प्रश्नको विषयमा श्री ड्यूहरिंग एक दूराग्रहपूर्ण एवम् स्वसमान मौनधारण गर्दछन् । त्यसकारण अहिले हरेक चीज त्यसै अवस्थामा रहन सक्दछ, जुन अवस्थामा त्यो प्राकृतिक वरणमा थियो ।

तर डार्विनवादले त “आफ्नो रुपान्तरण र भेदहरूलाई शून्यबाट उत्पन्न गरिदिन्छ” ।

के सत्य हो भने प्राकृतिक वरणमाथि विचार गर्दा डार्विनले ती कारणहरूतिर कुनै ध्यान दिँदैनन्, जसले अलग–अलग जीवहरूमा केही परिवर्तन उत्पन्न गरिदिएका छन् र पहिले कुन कुराको चर्चा गर्दछन् भने यसप्रकारका विशिष्ट विचलन विस्तार–विस्तार एक प्रजाति, प्रभेद वा जातिका गुणहरू कसरी बन्दछन् । डार्विनको दृष्टिमा यी कारणहरूलाई खोज्नुको त्यति तात्कालिक महत्व थिएन, जति कुनै यस्तो बुद्धिसंगत रूपलाई पत्ता लगाउनुको थियो, जसमा यी कारणहरूका प्रभावहरू स्थिर हुनजान्छन् र स्थायी महत्व प्राप्त गर्दछन् । यी कारणहरू केही हदसम्म आज पनि विल्कुल अज्ञात छन् र केही हदसम्म यिनीहरूलाई केवल अत्यन्त सामान्य रूपमा मात्र बुझ्न सकिन्छ । के सत्य हो भने यसो गरेर डार्विनले आफ्नो खोजलाई एउटा अत्याधिक विशाल क्षेत्रको लागि सत्य बताए, त्यसलाई जातिपरिवर्तनको एक मात्र अभिकर्ता बनाए र बारम्बार हुने विशिष्ट परिवर्तनहरूका कारणहरूको अवहेलना गरे तथा यसको बदला त्यो रूपमाथि ध्यान केन्द्रित गरे, जसमा यी परिवर्तनहरू सामान्य बन्दछन् । तर यसप्रकारको गल्ती त प्रायः ती सबै मानिसहरूले गरिरहेका छन्, जसले ज्ञानको भण्डारको वास्तविक वृद्धि गरेका छन् । यसको अतिरिक्त, यदि डार्विनले आफ्ना विशिष्ट रूपान्तरणलाई शून्यबाट पैदा गरिदिन्छन् र यसो गर्दा केवल “वरण गर्नेको बुद्धि” को प्रयोग गर्दछन् भने, वरण गर्नेले जन्तु र वनस्पतिहरूको रूपमा जुन परिवर्तन पैदा गर्दछ र जुन केवल काल्पनिक रूपान्तरण होइन, बरु वास्तविक रूपान्तरण हुन्छन्, तिनीहरूलाई पनि शून्यबाट गरेर देखाउनुपर्दछ । तर यी रुपान्तरण र भेदहरू ठीक–ठीक कसरी पैदा हुन्छन्, यसको खोजको लागि प्रेरणा दिने व्यक्ति डार्विनबाहेक अरु कोही थिएन ।

अहिले प्राकृतिक वरण (छनौट) को विचारको विस्तार भएको छ । खास गरेर ह्याकेलले त्यसको विस्तार गरेका छन् ; र अब के मानिन्छ भने जाति परिवर्तन अुनकूलन र आनुवंशिकताको पारस्परिक क्रिया–प्रतिक्रियाको परिणाम हो र यो प्रक्रियामा अनुकूलनलाई परिवर्तन पैदा गर्ने तत्व मानिन्छ र आनुवंशिकतालाई परिरक्षक तत्व मानिन्छ । तर श्री ड्यूहरिंगलाई यसबाट पनि सन्तोष छैन :

“जीवनको लागि आवश्यक जुन परिस्थिति प्रकृतिले दिएको छ वा दिएको छैन, तिनीहरूप्रति वास्तविक अनुकूलन केवल त्यसैबेला संभव छ, जब विचारद्वारा निर्धारित आवेग र कार्यहरूको अस्तित्व पहिले नै मानिन्छ । अन्यथा अनुकूलन केवल देखावटी हुन्छ र तब जुन कारणता अगाडि आउँदछ, त्यो भौतिक, दार्शनिक र वनस्पति शरीरक्रियात्मक प्रक्रियाका निम्न स्तरहरूबाट माथि उठ्दैन” ।

एक पटक फेरि श्री ड्यूहरिंग नामबाट भड्किएका छन् । तर उनी यो प्रक्रियालाई चाहे जुनसुकै नाम दिऊन्, यहाँ प्रश्न के छ भने जीवको जातिमा उत्पन्न हुने परिवर्तन यसप्रकारका प्रक्रियाहरूद्वारा उत्पन्न हुन्छन् वा हुँदैनन् । र, श्री ड्यूहरिंग फेरि प्रश्नको कुनै उत्तर दिँदैनन् ।

“यदि कुनै विरुवाले बढ्ने समयमा त्यो मार्गको अनुशरण गर्दछ भने, जसमा त्यसलाई सबभन्दा बढी प्रकाश प्राप्त हुनेछ, तब उद्दीपनको यो प्रभाव भौतिक शक्ति तथा रासायनिक अभिकर्ताहरूको एक योगबाहेक अरु केही होइन, र यदि त्यसलाई लाक्षणिक ढंगले होइन, बरु शब्दको सही अर्थमा अनुकूलन समान पेश गर्ने कुनै पनि कोशिस गरिन्छ भने, त्यसले अनिवार्य रूपले धारणाहरूमा अध्यात्मवादी गडबडी पैदा गरिदिनेछ ।”

जुन मानिसलाई बिल्कुल ठीक–ठीक प्रकृतिले अमुक कार्य कसको इच्छाले गर्दछ भन्ने कुरा थाहा छ, जो व्यक्ति प्रकृतिको कुशाग्रता र यहाँसम्म कि त्यसको संकल्प शक्तिको पनि चर्चा गर्ने गर्दछ, उही अन्य व्यक्तिहरूसँग यति कडाइपूर्वक प्रस्तुत हुन्छ ! हो, अध्यात्मवादी गडबड त हो – तर त्यो कसमा हो : ह्याकेलमा वा श्री ड्यूहरिंगमा ?

र, केवल अध्यात्मवादी गडबड मात्र होइन, तार्किक गडबड पनि हो । हामीले देखेका थियौं श्री ड्यूहरिंग आफ्नो पूरा शक्ति लगाएर के दाबी गर्दछन् भने प्रयोजनको अवधारणा प्रकृतिमाथि पनि लागू हुन्छ ।

“साधन र साध्यको बीचमा जुन सम्बन्ध हुन्छ, त्यसको लागि सचेतन संकल्प हुनु कति पनि आवश्कयता छैन” ।

तब सचेतन संकल्पनबिना, विचारहरूको मध्यस्तताबिना जुन अनुकूलन हुन्छ र जसको श्री ड्यूहरिंग यति उत्साहका साथ विरोध गरिरहेका छन्, त्यो यदि यसप्रकारको अचेतन सप्रयोजन क्रियाशिलता होइन भने, फेरि अरु के हो त ?

त्यसकारण यदि रुखका भ्यागुता र पातहरू खाने कीरा हरियो रंगका हुन्छन्, मरुस्थलका जीव–जन्तुहरूको रौं खैरो हुन्छ र ध्रुबीय क्षेत्रहरूका जन्तुहरू मुख्यतया सेतो रंगका हुन्छन् भने, तिनीहरूले निश्चय नै कुनै प्रयोजनलाई अगाडि राखेर वा कुनै विचारहरूअनुसार यी रंगहरूलाई अंगिकार गरेका होइनन्; यसको विपरीत यी रंगहरूलाई केवल भौतिक शक्ति र रासायनिक अभिकर्ताहरूको फलको रूपमा मात्र मान्न सकिन्छ । तर पनि कुन कुरालाई अस्वीकार गर्न सकिंदैन भने यी रंगहरूको कारण ती जन्तु सप्रयोज्य ढंगले त्यो वातावरणको अनुकूल बनेका छन्, जसमा तिनीहरू रहन्छन्, किनभने अब तिनीहरू आफ्ना शत्रुहरूको लागि पहिलेभन्दा धेरै मुश्किलले देखिन्छन् । ठीक यसैप्रकार, जुन अंगद्वारा कुनै खास प्रकारका विरुवाहरूले आफूमाथि आउने कीराहरूलाई पक्रिन्छन् र तिनीहरूलाई भक्षण गर्दछन्, ती अंगहरू यस क्रियाको अनुकूल बनेका छन् र यहाँसम्म कि तिनीहरूको सप्रयोजन ढंगले अनुकूलन भएको छ भन्न सकिन्छ । उदाहरणको लागि, यदि श्री ड्यूहरिंगको जोड यो कुरामाथि छ कि अनुकूलन विचारहरूद्वारा नै सम्पन्न हुनुपर्दछ भने, उनी अन्य शब्दहरूमा सप्रयोज्य क्रियाशिलता पनि विचारहरूद्वारा सम्पन्न हुनुपर्दछ, त्यसले सचेतन र साभिप्रायः हुनुपर्दछ भनिरहेका छन् । र, जस्तो कि वास्तविकताको दर्शनमा प्रायः भइरहन्छ, यहाँबाट हामी एउटा सप्रयोजन ढंगले काम गर्ने स्रष्टामा, ईश्वरमा पुग्दछौं ।

“यसप्रकारको व्याख्यालाई पहिले देववाद भनिन्थ्यो र यसलाई धेरै महत्व दिइदैनथ्यो; तर अब के थाहा हुन्छ भने यो विषयमा पनि उल्टो दिशामा वस्तुहरूको विकास भएको छ ।”

अनुकूलनबाट अब हामी आनुवंशिकतामा आउँदछौं । श्री ड्यूहरिंगको रायमा यस क्षेत्रमा पनि डार्विनवादले एकदम गलत मार्गको अनुसरण गरिरहेको छ । श्री ड्यूहरिंगको कथनानुसार डार्विनको भनाई के थियो भने समस्त जीव–जगत् एक आद्य जीवको वंशज हो वा मानौं एउटा एक्लो जीवको सन्तान हो । श्री ड्यूहरिंग भन्दछन् – डार्विनको मतानुसार यदि साझा वंशानुक्रमको मध्यस्थता छैन भने, फेरि प्रकृतिजनित सजातीय जीवहरूको स्वतन्त्र समानान्तर रेखाहरू हुन सक्दैनन्; र त्यसकारण डार्विनले तथा उनको अतीत प्रभावित ढंगले निर्दिष्ट विचारहरूले अन्तमा विवश भएर एउटा यस्तो विन्दुमा पुग्नुपर्दछ, जहाँ अभिजननको अथवा प्रजननको कुनै अर्को रूपको क्रम बीचमा नै टुट्न जान्छ ।

शिष्टाचारको पालना गरेर पनि हामीले के भन्नुपर्नेछ भने डार्विन समस्त वर्तमान जीवहरूलाई एक आद्य जीवको सन्तान मान्दछन् भन्ने कथन, श्री ड्यूहरिंगको “आफ्नो स्वतन्त्र सृष्टि एवम् कल्पना” को फल हो । आफ्नो रचना ‘जातिहरूको उत्पत्ति’ ( छैठौं संस्करण) को अन्तिम भन्दा अघिल्लो पृष्ठमा डार्विनले स्पष्ट शब्दमा भनेका छन् कि उनी

“सबै जीवहरूलाई विशिष्ट सृष्टिहरू नमानेर केही थोरै जीवहरूको वंशज” मान्दछन् ।

र, ह्याकेल त यसभन्दा पनि अगाडि बढ्दछन् । उनले

“वनस्पति जगतको लागि एक विल्कुल स्वतन्त्र वंशको र प्राणी जगतको लागि एक अर्को वंशको” कल्पना गरेका छन् र यी दुवैको बीचमा “प्रोटिस्टाहरूका अनेक स्वतन्त्र वंशहरूको” कल्पना गरेका छन्, “जसमा हरेक उपर्युक्त वंशहरूबाट विल्कुल स्वतन्त्र ढंगले मोनिरा त्यस श्रेणीको एक विशेष आर्किगोन जातिबाट विकसित भएको हो” (Schopfungsgeschichte, पृ. ३९७) ।

त्यो आद्य (आदिकालीन) जीव केवल ड्यूहरिंगको आविष्कार हो । यसको आविष्कार उनले कुन उद्देश्यले गरेका थिए भने त्यसको आद्य यहूदी आदमसँग सादृश्य देखाएर त्यसको बढी भन्दा बढी बदनामी गरियोस् । तर उनको – अर्थ के हो भने श्री ड्यूहरिंगको –  दुर्भाग्य थियो,  असीरियामा स्मिथका ओजहरूबाट यो स्पष्ट भएको छ कि यो आद्य यहूदी एक आद्य शामी थियो र अब यो पनि प्रमाणित भएको छ कि बाइबलमा वर्णित जगत्  सृष्टि तथा जलप्लावन(बाढी) को पूरा इतिहास मूर्ति पुजकहरूको ती प्राचीन धार्मिक पुराण कथाहरूको एक भाग हो, जसमा यहूदीहरूको अतिरिक्त बाबिलवासी, कल्डियावासी र असीरियावासीले पनि विश्वास गर्दथे भन्ने कुराको उनलाई कत्ति पनि आभास थिएन  ।

डार्विनको विरुद्ध यो वास्तवमा एउटा ठूलो गुनासो छ र यसको उनीसँग कुनै उत्तर छैन कि उनी त्यस बिन्दुमा पुग्नासाथ एकदम चुपचाप हुन जान्छन्, जहाँ वंशानुक्रमको सूत्र बीच टुट्दछ । दुर्भाग्यले यो एउटा यस्तो गुनासो हो, जुन हाम्रो सारा प्राकृतिक विज्ञानको विरुद्ध गर्न सकिन्छ । जहाँ वंशानुक्रमको सूत्र टुट्दछ, त्यहाँ यो विज्ञान पनि “चुपचाप हुन जान्छ” । यस्ता जीवहरूलाई पैदा गर्नमा यो अहिलेसम्म सफल भएका छैन, जुन अरुहरूको वंश नहुन् । बरु सत्य त के हो भने यसले अहिलेसम्म रासायनिक तत्वहरूबाट साधारण प्रोटोप्लाज्म अथवा अन्य अल्बूमिनीय पिण्डहरूलाई पनि बनाउन सकेको छैन । त्यसकारण, जहाँसम्म जीवनको उत्पत्तिको सम्बन्ध छ, प्राकृतिक विज्ञान निश्चित रूपले अहिलेसम्म केवल यतिमात्र भन्न सक्दछ कि जीवन रासायनिक क्रियाको परिणाम थियो होला । तर के संभव छ भने वास्तविकताको दर्शनले यस सम्बन्धमा हाम्रो केही सहायता गर्न सकोस्, किनभने त्यससँग प्रकृतिद्वारा जनित जीवहरूका यस्ता अनेक समानान्तर रेखाहरू विद्यमान छन्, जसको बीचमा समान् वंशानुक्रमको कुनै सम्बन्ध हुँदैन । यी श्रेणीहरू कसरी उत्पन्न भए होलान् ? स्वतस्फूर्त जननद्वारा ? तर स्वतस्फूर्त जननका सबभन्दा बढी दुस्सहासी समर्थकहरूले पनि अहिलेसम्म के दाबी गरेका छैनन् भने स्वतस्फूर्त जननबाट व्याक्टेरीया, भ्रूणीय ढुसी र अन्य अत्यन्त अल्पविकसित जीवहरूको अतिरिक्त पनि केही उत्पन्न भएका छन्; उनीहरूले त्यसबाट कीरा, माछा, पंक्षी वा स्तनधारी उत्पन्न हुने कुराको दाबी कहिल्यै गरेका छैनन् । तर यदि प्रकृतिद्वारा जनित यी सजातीय जीवहरूमा–हाम्रो तात्पर्य, स्पष्ट छ, सजीव वस्तुहरूसँग छ, किनभने यहाँ हामी केवल तिनीहरूको चर्चा गरिरहेका छौं – वंशानुक्रमको सम्बन्ध हुँदैन भने, जुन विन्दुमा “वंशानुक्रमको सूत्र बीचमा टुट्दछ”, त्यहाँ तिनीहरूको या तिनका पूर्वजहरूमध्ये हरेकको एक अलग सृष्टिकर्मद्वारा उत्पत्ति भएको होला । यसप्रकार हामी फेरि स्रष्टामा, र जसलाई देववाद भनिन्छ, त्यसमा पुग्दछौं ।

श्री ड्यूहरिंग अगाडि के घोषणा गर्दछन् भने,

डार्विनले “केवल गुणधर्महरूको लैंगिक संयोजनको कार्यलाई यी गुणधर्महरूको उद्भवको मौलिक सिद्धान्त बनाएर” अत्यन्तै सतही ज्ञानको परिचय दिएका छन् ।

यो हाम्रा गहिरा जराहरू भएका दार्शनिकको एक नयाँ स्वतन्त्र सृष्टि एवम् कल्पना हो । डार्विनले स्पष्ट रूपमा यसको उल्टो कुरा भनेका छन् । उनले लेखेका छन् – “प्राकृतिक बरण” को परिकल्पनामा परिवर्तनहरूको उत्पत्ति सम्मिलित छैन, बरु त्यसमा केवल उनको परिरक्षण मात्र सम्मिलित छ (पृ.६३) । तर एक पटक फेरि, जुन कुराहरू डार्विनले कहिल्यै भनेका छैनन्, तिनीहरूलाई डार्विनको निधारमा टाँसेर श्री ड्यूहरिंगले ड्यूहरिंगीय मनोवृत्तिको निम्नलिखित रहस्यलाई बुझ्न हाम्रो मद्दत गर्दछन् :

“यदि लैंगिक प्रजननको आन्तरिक रेखांकनमा स्वतन्त्र परिवर्तनको कुनै सिद्धान्त मिलेको हुन्थ्यो भने, यो विचार सर्वथा बुद्धिसंगत हुन्थ्यो, किनकि सार्विक जननको सिद्धान्तलाई लैंगिक संजननसँग जोडेर एक अद्वैतको रूप दिनु र तथाकथित स्वतस्फूर्त जननलाई एक अधिक उच्च दृष्टिकोणबाट पुनरुत्पादनको परम प्रतिभा नमानेर केवल उत्पादन मान्नु एक स्वाभाविक विचार हो ।”

र, जुन व्यक्ति यसप्रकारको बकवास लेख्न सक्दछ, ऊ हेगेलको “पिशाचभाषा”को गुनासो गर्नुमा कत्ति पनि लज्जाको अनुभव गर्दैन !

तर श्री ड्यूहरिंगका परस्परविरोधी कुराहरू र चिरचिरेपनले भरिएको बडबडाहट र छिद्रान्वेषणको अब हामीले पर्याप्त उदाहरण दिइसकेका छौं । यसद्वारा उनी प्राकृतिक विज्ञानको त्यो प्रचण्ड उन्नतिमाथि आफ्नो रिस पोख्दछन्, जसको श्रेय डार्विनको सिद्धान्तको प्रेरणा शक्तिलाई छ । लामार्कले जुन महान् सेवाहरू गरेका छन्, तिनीहरूको महत्वलाई कुनै पनि ढंगले कम गरेर बताउने विचार न त कहिल्यै डार्विनको मनमा आएको थियो, र न त्यो कहिल्यै उनका अनुयायीहरूको मनमा आएको छ । बरु सत्य त के हो भने यिनै मानिसहरूले लामार्कलाई पुनः उनको उचित स्थान दिएका छन् । तर हामीले के बिर्सनुहुँदैन भने लामार्कको कालमा विज्ञानसँग यति सामग्री विद्यमान थिएनन्, जसको आधारमा उनी जातिहरूको उद्भवको प्रश्नको कुनै निश्चित उत्तर दिनमा समर्थ होऊन् । उनीसँग जुन सामग्री थियो, त्यसको आधारमा त उनी केवल पूर्वधारणाको ढंगले अथवा यसो भनौं, भविष्यवाणीको रूपमा मात्र यो प्रश्नको उत्तर दिन सक्दथे । यस बीचमा वनस्पतिविज्ञान तथा प्राणीविज्ञानसँग सम्बन्धित जुन वर्णनात्मक एवम् शरीररचनात्मक अपरिमित सामग्री एकत्रित हुन गएको छ त्यसको अतिरिक्त दुई बिल्कुल नयाँ विज्ञानहरूको जन्म भएको छ, जसको लामार्कको समयमा कुनै अस्तित्व थिएन ; र यी विज्ञानहरूको यस प्रश्नको विषयमा निर्णायक महत्व छ । यी विज्ञानहरू हुन् : वनस्पतिजगत र जीवजगतका भ्रूणहरूको विकासको अन्वेषण (भ्रूणविज्ञान) र पृथ्वीको सतहका विभिन्न पत्रहरूमा सुरक्षित जिवावशेषहरूको अन्वेषण (जीवाश्मविज्ञान) । वास्तवमा भ्रूणहरूको परिपक्व जीवहरूमा जुन क्रमिक विकास हुन्छ, त्यसमा र पृथ्वीको इतिहासमा विभिन्न विरुवा र  जन्तु जुन क्रममा प्रकट हुन्छन्, त्यसमा एक विचित्र सादृश्यता पाइन्छ । र, यो सादृश्यताबाट नै विकासको सिद्धान्तलाई त्यसको सबभन्दा दृढ आधार प्राप्त भएको हो । तर विकासको सिद्धान्त स्वयं अझै अत्यन्त प्रारम्भिक अवस्थामा छ र यसकारण यसमा कुनै संदेह गर्न सकिंदैन कि भविष्यमा जुन अन्वेषण हुनेछ, त्यसले हाम्रा वर्तमान अवधारणाहरूलाई,जसमा जातिहरूको विकासको प्रक्रियाहरूका विशुद्ध डार्विनीय अवधारणाहरू पनि सम्मिलित छन्, धेरै परिवर्तित गरिदिनेछ ।

कार्बनिक जीवनको विकासको बारेमा वास्तविकताको दर्शनले हामीलाई ठोस ढंगको कुनचाहिँ कुरा बताउँदछ ?

“जातिहरूको परिवर्तनशिलता एउटा यस्तो परिकल्पना हो, जसलाई स्वीकार गर्न सकिन्छ ।” तर त्यसको साथ–साथै “सजातीय प्राकृतिक उपजका यस्ता स्वतन्त्र समानान्तर श्रेणीहरू पनि हुन्छन्, जसको बीचमा समान वंशानुक्रमको कुनै सम्बन्ध हुँदैन” ।

यसबाट संभवतः हामीले कुन निष्कर्ष निकाल्नुपर्दछ भने विजातीय प्राकृतिक उपज, अर्थात् ती जातिहरू, जसमा परिवर्तन भइरहन्छन्, एक अर्कोबाट उत्पन्न हुन्छन्, तर सजातीय उपजसँग यो कुरा हुँदैन । तर यो कुरा पनि पूर्णतया सत्य होइन । कारण के हो भने, परिवर्तनशिल जातिहरूमा पनि

“साझा वंशानुक्रमको सम्बन्धको हैसियत प्रकृतिको एक बिल्कुल गौण कार्यको हुन्छ” ।

यसप्रकार अन्तमा हामी समान वंशानुक्रममै पुग्दछौं, यद्यपि यो हो “द्वितीय श्रेणी” को वंशानुक्रम । हामीले कुन कुरामा खुशी हुनुपर्दछ भने श्री ड्यूहरिंगले वंशानुक्रमको यति खराबी गरेपछि र यसको यति दोष गणना गरेपछि पनि अन्तमा पछाडिको ढोका खोलेर त्यसलाई फेरि भित्र प्रवेश गरिदिएका छन् । प्राकृतिक बरणसँग पनि यही हुन्छ, किनभने प्राकृतिक बरण जुन जीवनसंग्रामद्वारा सम्पन्न हुन्छ, त्यसमाथि जब श्री ड्यूहरिंगले आफ्ना समस्त नैतिक क्रोध प्रकट गरिसक्दछन्, तब त्यसपछि एकाएक हामी यी शब्द पढ्न पाउँछौं :

“यसप्रकार जीवहरूको शरीररचनाको बढी गुप्त आधारलाई हामीले जीवनका परिस्थिति र ब्रम्हाण्डका सम्बन्धहरूमा खोज्नुपर्नेछ; र डार्विनले यस सम्बन्धमा जुन प्राकृतिक बरणमाथि जोड दिएका छन्, त्यसले केवल एक गौण तत्वको रूपमा मात्र यहाँ प्रवेश गर्न सक्दछ ।”

यसप्रकार अन्तमा हामी प्राकृतिक बरणमा पनि पुग्दछौं, यद्यपि त्यो पनि द्वितीय श्रेणीकै हो । प्राकृतिक वरणसँगै जीवनसंग्राम पनि आउँदछ र त्यससँगै पादरीसमान माल्थसको अतिरिक्त जनसंख्या पनि आउँदछ ! र यहीँनेर कुरा समाप्त हुन्छ, र जति प्रश्नहरू बाँकि रहन्छन्, तिनीहरूको सम्बन्धमा श्री ड्यूहरिंग लामार्कको दृष्टान्त दिन्छन् ।

अन्तमा उनी हामीलाई रूपान्तरण र विकास यी शब्दहरूको दुरूपयोग बिरुद्ध चेतावनी दिन्छन् । उनी के भन्दछन् भने रूपान्तरण एक अस्पष्ट अवधारणा हो र विकास अवधारणालाई केवल त्यही हदसम्म उपयोग गर्न सकिन्छ, जुन हदसम्म विकासका नियमहरूको वास्तवमा स्थापना गर्न सकिन्छ । यी दुवै शब्दहरूको स्थानमा हामीले “संरचना” शब्दको प्रयोग गर्नुपर्दछ र त्यसो गरेपछि सबै ठीक हुनेछ । अर्थात् फेरि उही कहानी दोहोर्‍इन्छ : चीजहरू जस्ताको तस्तै रहन्छन्, तर केवल नामहरूलाई बदलिदिनाले नै श्री ड्यूहरिंगलाई सन्तोष हुन्छ । जब हामी अण्डाभित्र कुखुराको चल्लाको विकासको कुरा गर्दछौं, तब हामी यसरी विचार विभ्रम पैदा गर्दछौं, किनभने विकासका नियमहरूलाई हामी केवल अपूर्ण ढंगले मात्र प्रमाणित गर्न सक्दछौं । तर यदि हामी अण्डाभित्र कुखुराको चल्लाको संरचनाको कुरा गर्दछौं भने तब हरेक चीज तुरुन्तै स्पष्ट हुनजान्छ । त्यसकारण भविष्यमा हामी के भन्नेछैनौं भने “बच्चाको विकास राम्रो भइरहेको छ”, बरु हामी भन्नेछौं,  “बच्चाको संरचना शानदार ढंगले भइरहेको छ” । हामी श्री ड्यूहरिंगलाई कुन कुराको बधाई दिन सक्दछौं भने उनी Der Ring des Nibelungen (‘निबेलुंगको औंठी’) का रचयिताको, न केवल उनको उदारतापूर्ण अहंकारको दृष्टिले, बरु भविष्यका रचयिताको रूपमा उनको क्षमताको दृष्टिले पनि, बराबरी गर्न सक्दछन् ।

प्राकृतिक दर्शन । कार्बनिक जगत्  (समापन)

“अलिकति सोच्नुहोस्,……………हाम्रो प्राकृतिक दर्शनको भागलाई त्यसका समस्त वैज्ञानिक पूर्वाधारहरूबाट सुसज्जित गर्नको लागि कस्तो सकारात्मक ज्ञानको अवश्यकता छ । त्यसको आधार सबभन्दा पहिले हामीलाई गणितका मौलिक उपलब्धिहरूमा प्राप्त र त्यसपछि ती प्रधान प्रस्थापनाहरूमा प्राप्त हुन्छ, जसलाई यान्त्रिक विज्ञान, भौतिक विज्ञान र रसायन विज्ञानको क्षेत्रमा यथार्थ विज्ञानले स्थापना गरेको छ; र साथ–साथै त्यसको आधार हामीलाई शरीरक्रिया विज्ञान, प्राणी विज्ञान र अन्वेषणका यसप्रकारका अन्य शाखाहरूमा प्राकृतिक विज्ञानका सामान्य निष्कर्षहरूमा प्राप्त हुन्छ ।”

श्री ड्यूहरिंगको गणित र प्राकृतिक विज्ञानको पाण्डित्यको बारेमा श्री ड्यूहरिंग स्वयं कति विश्वास र भरोसाका साथ कुरा गर्दछन् । तर जुन अत्यन्त संक्षिप्त भागको यहाँ चर्चा भइरहेको छ, त्यसलाई पढेर त्यसको पछाडि गहिरा जराहरू भएको कस्तो सकारात्मक ज्ञान लुकेको छ भन्ने कुरा पत्ता लगाउन असंभव छ; र यो भागका तुच्छ निष्कर्षहरूलाई पढेर त यो ज्ञानको पत्ता लगाउन अझ पनि कठिन छ । यद्यपि भौतिक र रसायन विज्ञानको विषयमा ड्यूहरिंगले देववाणीको सृजना गर्नको लागि भौतिक विज्ञानको बारेमा त्यो समीकरणको अतिरिक्त अरु केही जान्ने आवश्यकता छैन, जसले तापको यान्त्रिक समतुल्यतालाई अभिव्यक्त गर्दछ, वा रसायन विज्ञानको बारेमा यसबाहेक अरु केही जान्नु आवश्यक छैन कि सबै पिण्डहरूलाई तत्वहरूमा र तत्वहरूलाई संयोजनहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ । यसको अतिरिक्त श्री  ड्यूहरिंग जस्तै ( पृष्ठ १३१) जो मानिस “गुरुत्वाकर्षित परमाणुहरू”को कुरा गर्दछ, उसले केवल के कुरालाई स्पष्ट गर्दछ भने जहाँसम्म परमाणु र अणुहरूको अन्तरको प्रश्न छ, ऊ एकदम “अध्यारोमा छ” । जस्तो कि सुविदित छ, परमाणुहरूबाट केवल रासायनिक क्रियाहरूमाथि मात्र प्रकाश पर्दछ, न कि गुरुत्वाकर्षण वा गतिका अन्य यान्त्रिक अथवा भौतिक रूपहरूमाथि । र, यदि कोही मानिस श्री ड्यूहरिंगको रचनाको कार्बनिक जगतको अध्यायसम्म पुग्दछ र अनेक सारहीन र स्वतः विरोधी कुराहरूलाई तथा निर्णायक प्रश्नहरूको सम्बन्धमा उनका देववाणी जस्तो निरर्थक एवम् भ्रममा परेको बकवासलाई तथा उनको सर्वथा व्यर्थ अन्तिम निष्कर्षलाई पनि पढ्दछ भने, ऊ शुरुदेखि नै कुन राय कायम नगरिकन रहनेछैन भने यस अध्यायमा श्री ड्यूहरिंग यस्ता चीजहरूको चर्चा गरिरहेका छन्, जसको बारेमा उनी अत्यन्तै कम जानकारी राख्दछन् । र, यो राय त्यसबेला त बिल्कुलै पक्का हुनजान्छ, जब पाठक श्री ड्यूहरिंगको कुन सुझाबमा पुग्दछ भने कार्बनिक जीवनको विज्ञान (जीवविज्ञान) मा विकासको स्थानमा संरचना शब्दको प्रयोग गर्नुपर्दछ । जो व्यक्ति यसप्रकारको सुझाब राख्नसक्दछ, ऊ यसरी केवल के घोषणा गरिदिन्छ भने कार्बनिक पिण्डहरूको निर्माण विधिको बारेमा उसलाई अलिकति पनि आभास छैन ।

 बिल्कुल निम्नतम् श्रेणीका जीवहरूलाई छोडेर बाँकि सारा जीव–पिण्डहरू कोशिकाहरू अर्थात् एल्बुमिनका साना दानाहरूबाट बनेका हुन्छन्, जसलाई पर्याप्त आवर्धन (वृहतीकरण) गरेर मात्र देख्न सकिन्छ र जसभित्र एक नाभिक (न्यूक्लियस) हुन्छ ।  सामान्यतया कोशिकाको एक बाहिरी झिल्ली पनि बन्दछ र तब झिल्लीभित्र जे कुरा हुन्छ, त्यो न्यूनाधिक रूपमा तरल हुन्छ । निम्तम् स्तरका कोशीय पिण्डहरू एक कोशबाट बनेका हुन्छन् । अधिकांश कार्बनिक जीवन बहुकोशीय हुन्छन् । तिनीहरू धेरै कोशिकाहरूको सुसंगत संश्लेषण हुन्छन् । निम्न श्रेणीका जीवहरूमा सबै कोशिकाहरू सजातीय हुन्छन्, तर उच्च श्रेणीका जीवहरूका कोशिकाहरूका अधिकाधिक भिन्न रूप, समूह र कार्य विकसित हुँदै जान्छन् । उदाहरणको लागि मानव शरीरमा हाड, मांसपेशी, तन्त्रिका, पुठ्ठाको हाड, स्नायु, कुरकुरे हाड, छाला, संक्षेपमा भन्दा समस्त तन्तु या त कोशिकाहरूबाट बनेका हुन्छन् या कोशिकाहरूबाट उत्पन्न हुन्छन् । तर समस्त कार्बनिक कोशीय संघटनहरूमा कोशिकाहरूको गुणन एउटै ढंगले हुन्छ : विखण्डनद्वारा हुन्छ । अमीबादेखि लिएर, जुन एल्बुमिनको एक सरल र प्रायः झिल्लीहीन कण हो र जसभित्र कोशीय नाभी हुन्छ, मानवसम्म र स–साना एककोशीय देसमिदियेव पानी घाँसदखि लिएर अत्याधिक विकसित रुखसम्म, सबै कार्बनिक संघटनहरूमा विखण्डनबाट नै गणन हुन्छ । कोशिकाको नाभिक पहिले बीचमा खुम्चिन्छ; नभिकका दुई अर्धांसहरूहरूलाई एक–अर्कोबाट अलग गर्ने संकुचन अधिकाधिक बढ्दै जान्छ ; र अन्तमा दुवै अर्धांस एक–अर्कोबाट अलग हुन्छन् र दुई अलग–अलग कोशीय नाभिक बन्दछन् । स्वयं कोशिका पनि यसै प्रकारको प्रक्रियाबाट गुज्रन्छ । दुवै नाभिकहरूमध्ये प्रत्येक कोशीय द्रव्यको संचयको केन्द्र बन्दछ । दुवै एक पट्टीले जोडिएर रहन्छन्, जुन अधिकाधिक पातलो हुँदैजान्छ र अन्तिममा दुवै एक–अर्कोबाट अलग हुन्छन् र दुई स्वतन्त्र कोशिकाहरूको रूपमा जीवित रहन्छन् । यसप्रकारको कोशिकाको विखंडन बारम्बार हुन्छ र अण्डाको भ्रूणाशयको संसेचन भएपछि त्यसबाट यो कोशिका विखण्डनद्वारा विस्तार–विस्तार जन्तुको पूर्ण विकास हुनजान्छ; र वयस्क जन्तुमा जुन तन्तु जीर्ण हुन्छन्, तिनीहरूको स्थानमा नयाँ तन्तुहरूको प्रतिस्थापन पनि यसैगरी हुन्छ । यसप्रकारको प्रक्रियालाई संरचना भन्नु र यो दाबी गर्नु कि यस्तो प्रक्रियालाई विकास भन्नु “विशुद्ध कल्पनाको उडान” भर्नु हो – आजभोलि यो कुरामा विश्वास गर्नु जति नै कठिन किन प्रतीत नहोस् – यो निश्चय नै केवल एक यस्तो व्यक्तिको काम मात्र हुनसक्दछ, जसलाई यस प्रक्रियाको अलिकति पनि जानकारी छैन । यसमा अलिकति पनि संदेह छैन कि यो प्रक्रिया यथार्थ रूपमा र अनन्य रूपमा विकासको प्रक्रियाको हो; बरु के भन्नुपर्दछ भने यहाँ अत्यन्त शाब्दिक अर्थमा केवल विकास हुन्छ ; र संरचनाको यससँग कुनै पनि सम्बन्ध छैन !

श्री ड्यूहरिंग जीवनको अर्थ सामान्तया के लगाउँदछन्, यसको हामी पछि थप चर्चा गर्नेछौं । उदाहरणको लागि उनको जीवनको अवधारणा यसप्रका छ :

“निर्जीव वा अकार्बनिक जगत पनि आत्मसम्पादी गतिहरूको व्यवस्था हो; तर बढी संकीर्ण एवम् सम्यक अर्थमा हामी केवल त्यसै बिन्दुमा जीवनको चर्चा गर्ने दुस्साहस गर्न सक्दछौं, जहाँ एउटा आन्तरिक बिन्दुबाट विशेष नलीहरूद्वारा एउटा यस्तो भूर्णीय रेखांकन अनुसार जसलाई एक अपेक्षाकृत सानो संघटनमा संचालित गर्न सकिन्छ, द्रव्यहरूको परिचलनको साथ–साथै वास्तविक विभेदीकरण आरम्भ हुन्छ ।”

ब्यर्थ अल्झिएको व्याकरको अतिरिक्त यो वाक्य अधिक संकीर्ण एवम् सम्यक अर्थमा बकवासका आत्मसम्पादी गतिहरू ( तिनीहरू जेसुकै होऊन्) को एक व्यवस्था हो । यदि जीवन त्यहाँ आरम्भ हुन्छ, जहाँ वास्तविक विभेदीकरण शुरु हुन्छ भने, हामीले यो घोषणा गर्नुपर्नेछ कि ह्याकेलका एककोशीय जीवहरूको सम्पूर्ण जगत् मृत वस्तुहरूको जगत् हो । र, विभेदीकरणको विचारको हामी के अर्थ लगाउँदछौं, उनका अनुसार हामीले संभवतः अरु पनि धेरै जीवहरूलाई मृत घोषित गर्नुपर्नेछ, यदि जीवन त्यहाँ आरम्भ हुन्छ, जहाँ यो विभेदीकरणलाई एक अपेक्षाकृत सानो भ्रूणीय रेखांकनद्वारा संचारित गर्न सकिन्छ भने, तब कम्तिमा पनि सारा एककोशीय जीवहरूलाई र तिनीहरू पछि जति जीवहरू आउँदछन्, तिनीहरू सबैलाई जीवित् मान्न सकिंदैन । यदि विशेष नलीहरूद्वारा द्रव्यहरूको परिचलन जीवनको मुख्य लक्षण हो भने, उपर्युक्त जीवहरूको अतिरिक्त सालेव्ट्रेटाको उच्च वर्गलाई (च्याउलाई छोडेर), अर्थात् सबै प्रकारका पौलिपहरूलाई तथा अन्य वनस्पति–जन्तुहरूलाई पनि जीवित प्राणीहरूका श्रेणीहरूबाट निकाल्नुपर्दछ । यदि एक आन्तरिक बिन्दुबाट विशेष नलीहरूद्वारा द्रव्यहरूको परिचलन जीवनको मूलभूत लक्षण हो भने, हामीले यो मान्नुपर्दछ कि ती तमाम जन्तुहरू जससँग हृदय हुँदैन र तिनीहरू पनि, जससँग एक भन्दा बढी हृदय हुन्छन्, सबै निर्जीव हुन् । तब माथि हामीले जति जीवहरूको गणना गरिसकेका छौं, तिनीहरूको अतिरिक्त सबैप्रकारका कृमि, स्टारफिस, रोटीफेर (हक्सलेको वर्गीकरण अनुसार Annuloida तथा Annulosa), क्रस्टेशियाको एक भाग र यहाँसम्म कि एक मेरुदण्डी जन्तु, ऐम्फिओक्सस,  पनि निर्जीव वस्तुहरूको वर्गमा आउँदछन् । र, यसको अतिरिक्त सारा वनस्पति पनि निर्जीवहरूको श्रेणीमा आउँदछन् ।

त्यसकारण वास्तविक जीवनलाई त्यसको अधिक संकीर्ण एवम् सम्यक् अर्थमा परिभाषित गर्दै श्री ड्यूहरिंगले हामीलाई जीवनका यस्ता चार लक्षणहरू बताएका छन्, जुन एक–अर्कोको बिल्कुल विरोधी छन्, र जसमध्ये एउटाले त न केवल समस्त वनस्पति जगतलाई, बरु लगभग आधा जन्तु–जगत्लाई पनि सदाको लागि मृत घोषित गरिदिन्छ । निसन्देह यो कसैले भन्न सक्दैन कि जब श्री ड्यूहरिंगले “पैतलादेखि शिरसम्म सर्वथा मौलिक निष्कर्ष एवम् विचार” गर्ने प्रतिज्ञा गरेका थिए, तब उनले हामीसँग कुनै झूटा कुरा भनेका थिए ।

एउटा अर्को अंश यसप्रकार छ :

“प्रकृतिमा पनि एक सरल प्रारूप नै निम्नतम जीवहरूदेखि लिएर उच्चतम् जीवहरूसम्म सबै जीवहरूको आधार हो”; र “अत्यन्त अल्पविकसित वनस्पतिको अत्यन्त गौण आवेगमा पनि” यो प्रारूप नै “आफ्नो सामान्य सारमा पूर्ण रूपमा र पूर्णतया विद्यमान हुन्छ” ।

यो कथन फेरि “पूर्ण रूपमा र पूर्णतया” बकवास हो । समस्त सजीव प्रकृतिमा जुन सबभन्दा अधिक सरल प्रारूप पाइन्छ, त्यो हो कोशिका; र यसमा सन्देह छैन कि त्यो उच्च जीवहरूको आधार हो । अर्कोतिर, निम्नतम् जीवहरूमा धेरै यस्ता छन्, जसको दर्जा कोशिकाभन्दा धेरै तल छ –जस्तो प्रोटअबीमा । यो एक सरल एल्बूमिनीय कण हो, जसमा कुनै पनि प्रकारको विभेदीकरण हुँदैन । यसको अतिरिक्त अन्य प्रकारका मोनिरा जीवहरूको एउटा पूरा वर्ग र हरप्रकारको ब्लाडर पानी घाँस (Siphoneae ) पनि यसै वर्गमा आउँदछ । यी जीवहरूको उच्च वर्गका जीवहरूसँग केवल यति मात्र सम्बन्ध हुन्छ कि यिनीहरूको मूल संघटक एल्बूमिन हो र त्यसैकारण यिनीहरू एल्बूमिनका कार्यहरूलाई सम्पन्न गर्दछन्, अर्थात् जिउँदछन् र मर्दछन् ।

अगाडि श्री ड्यूहरिंग हामीलाई बताउँदछन् :

“शरीरक्रियाको दृष्टिले संवेदना हुनको लागि कुनै न कुनै प्रकारको तन्त्रिका उपकरण हुनु आवश्यक छ, त्यो चाहे जति नै सरल ढंगको किन नहोस् । त्यसकारण सबै जन्तु संघटनहरूको कुन एउटा खास लक्षण हुन्छ भने तिनीहरूमा संवेदनाको, अर्थात् आफ्नो अवस्थाको मनोगत चेतनवोधको क्षमता हुन्छ । वनस्पति र जन्तुको बीचमा स्पष्ट सीमा–रेखा त्यस बिन्दुनेर हुन्छ, जहाँ जीवले छलाङ्ग मारेर संवेदनाको क्षमता प्राप्त गर्दछ । जुन संक्रमणशील संघटनहरूको हामीलाई जानकारी छ, तिनीहरूबाट यो सीमा–रेखा मेटिंदैन, बरु वास्तवमा यी बाहिरी रूपमा अनिर्णित अथवा अनिर्णीय रूपहरूद्वारा मात्र यो सीमा–रेखा एक तार्किक आवश्यकता बन्दछ ।”

श्री ड्यूहरिंगले अगाडि लेखेका छन् :

“अर्कोतिर, वनस्पतिहरूमा थोरै मात्र संवेदनाको पनि पूर्ण र सदाको लागि अभाव हुन्छ र यहाँसम्म कि तिनीहरूमा संवेदनाको क्षमता पनि हुँदैन ।”

पहिलो कुरा त के हो भने हेगेलले (Naturphilosophie, अनुच्छेद ३५१, Zusatz (फुटनोट : ‘प्रकृतिको दर्शन’ अनुच्छेद ३५१, परिशिष्ट । –सं.) ले भनेका छन्,

“संवेदना– differentia specifica, अर्थात् जन्तुको विशिष्ट रूपबाट भेदकारक लक्षण हो” ।

यसप्रकार यहाँ फेरि हेगेलको एउटा यस्तो “तुच्छ विचार” सँग हाम्रो परिचय हुन्छ, जसले श्री ड्यूहरिंगको हातमा पुग्नासाथ एक अन्तिम एवम् परमसत्यको सम्मानीय स्थान प्राप्त गर्दछ ।

दोस्रो कुरा के हो भने यहाँ हामी पहिलो पटक वनस्पति र जन्तुहरूको बीचका संक्रमणशील संघटनहरूको, बाहिरी रूपमा अनिर्णित अथवा अनिर्णीय रूपहरूको ( कस्तो सुन्दर बकवास हो यो !) चर्चा सुन्दछौं । किनभने यसप्रकारका अन्तरवर्ती रूप हुन्छन्, किनभने केही यस्ता जीवहरू हुन्छन्, जसको बारेमा हामी स्पष्टसँग के भन्न सक्दैनौं भने तिनीहरू वनस्पति हुन् वा जन्तु र किनभने हामी यसकारण वनस्पति र जन्तुहरूको बीचमा कुनै स्पष्ट विभाजन रेखा खिच्नमा सर्वथा असमर्थ छौं– ठीक यसै कारण श्री ड्यूहरिंगको लागि विभेदीकरणको एउटा यस्तो कसी स्थापित गर्नु एउटा तार्किक आवश्यकता बन्दछ, जसको बारेमा उनी दोस्रो सासमा यो पनि स्वीकार गर्दछन् कि त्यसको कुनै औचित्य छैन ! तर हामीले वनस्पतिहरू र जन्तुहरूको बीचको त्यो संदिग्ध सीमा–रेखातिर फर्किने कुनै आवश्यकता छैन । के ती संवेदनशील वनस्पतिहरूमा, जसले अलिकति पनि स्पर्श पाउनासाथ आफ्ना पातहरूलाई मोड्दछन् वा आफ्ना फूलहरूको मुख बन्द गर्दछन्, के कीटभक्षी वनस्पतिहरूमा थोरै मात्र पनि संवेदना हुन्छ र यहाँसम्म कि के तिनीहरूमा संवेदनाको क्षमताको अभाव पनि हुन्छ ? यो दावी त श्री ड्यूहरिंग पनि “अवैज्ञानिक अर्ध–कविता” को प्रयोग नगरीकन गर्न सक्दैनन् ।

तेस्रो कुरा के हो भने जब श्री ड्यूहरिंग यो भन्दछन् कि शरीरक्रियाको दृष्टिले संवेदन हुनको लागि कुनै न कुनै प्रकारको तन्त्रिका उपकरण हुनु आवश्यक छ, त्यो चाहे जति नै सरल ढंगको किन नहोस्, तब उनी एकपटक फेरि कल्पनाको उडान भरिरहेका छन् र स्वतन्त्र सृष्टि गरिरहेका छन् ।  न केवल सबै प्रोटोजोआमा, बरु वनस्पति जन्तुहरूमा पनि सबैमा हैन, तब तिनीहरूमध्ये अधिकांशमा तन्त्रिका–तन्त्रको कुनै चिन्हसम्म हुँदैन । यसप्रकारको उपकरण त नियमित रूपमा केवल क्रिमिहरूमा र तिनीहरूभन्दा माथिको वर्गका जन्तुहरूमा मात्र देखिन्छ । र, श्री ड्यूहरिंग पहिलो व्यक्ति हुन्, जसले के दावी गरेका छन् भने यी जन्तुहरूमा तन्त्रिकाहरू हुँदैनन्, त्यसकारण यिनीहरूमा कुनै संवेदना पनि हुँदैन । संवेदन आवश्यक रूपले तन्त्रिकाहरूसँग जोडिएको हुँदैन, बरु त्यो त केही यस्ता एल्बूमिनीय पिण्डहरूसँग निसन्देह रूपले जोडिएको हुन्छ, जसलाई अझै बढी सम्यक् रूपमा निर्धारित गरिएको छैन ।

जे होस, श्री ड्यूहरिंगको जीव विज्ञानको जानकारीमा त्यो प्रश्नबाट पर्याप्त प्रकाश पर्दछ, जुन उनले कुनै संकोचबिना डार्विनसँग गरेका छन् । उनको प्रश्न छ :

“के जन्तुहरूको वनस्पतिहरूबाट विकास भएको हो ?”

यसप्रकारको प्रश्न केवल उही व्यक्तिले गर्न सक्दछ, जसलाई न त जन्तुहरूको अलिकति पनि ज्ञान छ न वनस्पतिहरूको ।

सामान्य रूपमा जीवनको विषयमा श्री ड्यूहरिंगले हामीसँग केवल यति मात्र भन्न सकेका छन् :

“सुघट्यतापूर्वक सृजना गर्ने रेखांकन” ( यो विचित्र चीज के हो ?) “द्वारा जुन चयापचय सम्पन्न हुन्छ, त्यो वास्तविक जीवन–प्रक्रियाको सदा एक भेदकारक लक्षण हुन्छ” ।

जीवनको बारेमा हामी केवल यति मात्र थाहा पाउँदछौं, र “सुघट्यतापूर्वक सृजन गर्ने रेखांकन” मा हामीलाई शुद्धतम् ड्यूहरिंगीय पिशाच भाषाको अर्थहीन बकवासको दलदलमा हात–खुट्टा भाँच्नको लागि छोडिन्छ । त्यसकारण यदि हामी जीवन के हो भन्ने कुरा जान्न चाहन्छौं भने, तब हामी स्वयंले यस प्रश्नमाथि बढी नजिकबाट हेर्नुपर्दछ ।

विगत तीस वर्षमा शरीरक्रिया रसायनविद र रसायनविद शरीरक्रियाविदले धेरै पटक के भनिसकेका छन् भने कार्बनिक चयापचय (metabolism) जीवनको अत्यन्त सामान्य तथा अत्यन्त लाक्षणिक घटना हो; र यहाँ श्री ड्यूहरिंगले यो कुरालाई केवल आफ्नो सुललित एवम् सुस्पष्ट भाषामा अनुवाद गरेर पेश गरेका छन् । तर जीवनको यो परिभाषा गर्नु – कार्बनिक चयापचय जीवनको –यो त यसो भन्नुसमान हो कि जीवन भनेको जीवन नै हो । कारण के हो भने कार्बनिक चयापचय, अथवा सुघट्यतापूर्वक सृजना गर्ने रेखांकनद्वारा चयापचय, स्वयं एउटा यस्तो वाक्यांश हो, जसको जीवनद्वारा व्याख्या गर्नुपर्दछ, जसको व्याख्या गर्नको लागि कार्बनिक र अकार्बनिकमा, अर्थात् जुन सजीव हो, त्यसमा र जुन निर्जीव हो, त्यसमा भेद गुर्नपर्दछ । त्यसकारण यो व्याख्याले पनि हामीलाई थप अगाडि लिएर जाँदैन ।

यदि केवल चयापचयको मात्र प्रश्न हो भने, त्यो त जीवनबिना पनि रहन्छ । रासायनिक प्रक्रियाहरूको एक पूरा क्रम विद्यमान छ, जसको लागि यदि पर्याप्त मात्रमा कच्चा वस्तु मिलिरहयो भने, तिनीहरू स्वयं आफ्नो लागि आवश्यक परिस्थितिहरूलाई लगातार पुनरुत्पादन गरिहरन्छन् र यो काम यस ढंगले गर्दछन् कि एक विशेष पिण्ड प्रक्रियाको वाहक हुन्छ ।  जब गन्धकलाई जलाएर सल्फ्यूरिक एसिड बनाइन्छ, तब यही कुरा हुन्छ । यस प्रक्रियामा सल्फर डाइअक्साइड (SO₂) उत्पन्न हुन्छ, र जब वाफ र नाइट्रिक एसिड त्यसमा मिलाइन्छ, तब सल्फर डाइअक्साइडले हाइड्रोजन र अक्सीजनलाई अवशोषण गर्दछ र सल्फ्यूरिक एसिड (H₂SO₄) मा बदलिन्छ । नाइट्रिक एसिडले अक्सीजनको एक भागलाई त्याग्दछ र नाइट्रिक अक्साइडमा परिणत हुन्छ । यो नाइट्रिक अक्साइडले हावाबाट तत्काल नयाँ अक्सीजनलाई अवशोषण गर्दछ र नाइट्रोजनका उच्चतर अक्साइडहरूमा रुपान्तरित हुन्छ, तर यसपछि तुरुन्तै त्यसले यो अक्सीजन सल्फर डाईअक्साइडलाई दिन्छ र फेरि त्यसै क्रियाबाट गुज्रिन्छ । यसप्रकार सैद्धान्तिक दृष्टिले नाइट्रिक एसिडको एउटा अत्यन्तै सानो मात्रा सल्फर डाईअक्साइड, अक्सीजन र पानीको एक अनन्त मात्रालाई सल्फ्यूरिक एसिडमा बदल्नको लागि पर्याप्त हुन्छ । चयापचय त्यसबेला पनि हुन्छ, जब मृत कार्बनिक र यहाँसम्म कि अकार्बनिक झिल्लीबाट भएर, जस्तो कि त्रौबेका कृत्रिम कोशिकाहरूमा, तरल पदार्थ यताबाट उता जान्छ । यहाँ पनि त्यही कुरा स्पष्ट हुन्छ कि चयापचयद्वारा हामी थप अगाडि बढ्न सक्दैनौं, किनभने हामी जुन विशेष प्रकारको चयापचद्वारा जीवनको व्याख्या गर्न चाहान्छौं, स्वयं त्यसको व्याख्या जीवनद्वारा गर्नुपर्दछ । त्यसकारण हामीले कुनै अर्को उपायको प्रयोग गरेर हेर्नुपर्दछ ।

जीवन एल्बूमिनीय पिण्डहरूको अस्तित्वको प्रणाली हो ; र अस्तित्वको यो प्रणालीको सार के हो कभने यी पिण्डहरूका रासायनिक संघटकहरूको निरन्तर आत्मनवीकरण भइरहन्छ ।

एल्बूमिनीय पिण्डको यहाँ त्यसै अर्थमा प्रयोग गरिएको छ, जुन अर्थमा त्यसको आधुनिक रसायनमा प्रयोग गरिन्छ, जहाँ अण्डाको सेतो भागको समान बनेका तमाम वस्तुहरूलाई, जसको एउटा अर्को नाम प्रोटीन पनि हो, यसै वर्गमा सामेल गर्न सकिन्छ । यो नाम धेरै उपयुक्त छैन, किनभने अण्डाको साधारण सेतो भागले सम्बन्धित विभिन्न द्रव्यहरूमा सबभन्दा बढी निर्जीव एवम् निस्क्रिय भूमिका निर्बाह गर्दछ, किनभने अण्डाको पहेलो भागसँगै त्यो केवल विकासमान भ्रूणको भोजन हुन्छ । तर अहिलेसम्म हामीलाई एल्बूमिनीय पिण्डहरूको रासायनिक संरचनाको बारेमा अत्यन्तै कम जानकारी छ, त्यसकारण अधिक सामान्य नाम हुनुको कारण यो अन्य कुनै पनि नामभन्दा उपयुक्त छ ।

जहाँ–जहाँ हामी जीवन देख्दछौं, त्यहाँ हामी त्यसलाई कुनै न कुनै एल्बूमिनीय पिण्डसँग जोडिएको पाउँदछौं; र जहाँ– जहाँ हामी कुनै यस्तो अल्बूमिनीय पिण्ड देख्दछौं, जुन विघटन प्रक्रियाबाट गुज्रिरहेको छैन, त्यहाँ कुनै अपवादबिना हामी जीवनका क्रियाहरूलाई पनि देख्दछौं । यसमा कुनै संदेह छैन कि जीवनका यी प्रक्रियाहरूको विशिष्ट विभेदीकरणको लागि सजीव पिण्डमा अन्य रासायनिक संयोजनहरूको उपस्थिति पनि आवश्यक हुन्छ; तर मात्र जीवन–प्रक्रियाको लागि तिनीहरूको आवश्यकता हुँदैन – यसबाहेक कि तिनीहरू भोजनको रूपमा पिण्डमा प्रवेश गर्दछन् र एल्बूमिनमा रूपान्तरित हुन जान्छन् । जुन निम्नतम् जीवहरूको हामीलाई ज्ञान छ, तिनीहरूको एल्बूमिनका साधारण कणहरू बाहेक अरु केही होइनन् र फेरि  पनि तिनीहरूमा जीवनका सबै मूल क्रियाहरू देख्न सकिन्छ ।

तर जीवनका ती सार्वभौमिक लक्षणहरू कुनचाहिँ हुन्, जुन सबै सजीव शरीरहरूमा समान रूपले पाइन्छन् ? सबभन्दा पहिले यो तथ्य कि एल्बूमिनीय पिण्ड आफ्नो वातावरणबाट द्रव्यहरूको अवशोषण गरिरहन्छ तथा तिनीहरूलाई आत्मासात गर्दछ, जबकि यसै पिण्डका अन्य बढी पुराना भागहरूको विखण्डन भइरहन्छ र तिनीहरूको उत्सर्जन हुन्छ । अन्य निर्जीव पिण्ड पनि प्राकृतिक घटनाक्रमको अवधिमा बदलिरहन्छन्, विखण्डित भइरहन्छन् वा एक–अर्कोसँग संयोजन गरिरहन्छन्, तर त्यसो गरेपछि तिनीहरू त्यो रहाँदैनन्, जुन तिनीहरू पहिले थिए । ऋतुरक्षित चट्टान चट्टान रहँदैन; जुन धातुको अक्सीकरण हुन्छ, त्यो खियामा बदलिन्छ । तर निर्जीव पिण्डहरूको लागि जुन चीज तिनीहरूको विनासको कारण हुन्छ, उही चीजले एल्बूमिनको लागि अस्तित्वको मूल शर्तको काम गर्दछ । जुन क्षणदेखि कुनै एल्बूमिन पिण्डमा त्यसका संघटकहरूको अबिराम रूपान्तरणको यो प्रक्रिया, पोषण र उत्सर्जनको निरन्तर एकान्तरणको यो क्रिया समाप्त हुन्छ, बस त्यसै क्षणदेखि स्वयं त्यो एल्बूमिनीय पिण्ड समाप्त हुन्छ, त्यसको विघटन हुन्छ, अर्थात् त्यो मर्दछ । त्यसकारण जीवन, अथवा कुनै पनि एल्बूमिनीय पिण्डको अस्तित्वको प्रणाली मूलतया कुन तथ्यमा निहीत हुन्छ भने प्रत्येक क्षण त्यो पिण्ड स्वयं जे हो, त्यो पनि हुन्छ र केही अर्को पनि हुन्छ । र, यो कुरा कुनै यस्तो प्रक्रियाको परिणामस्वरूप हुँदैन, जसले बाहिरबाट यस पिण्डमाथि प्रभाव पारिरहेको हुन्छ, जस्तो कि निर्जीव पिण्डहरूमा हुन्छ । यसको विपरीत जीवन अथवा पोषण तथा उत्सर्जनद्वारा सम्पन्न हुने चयापचय स्वयं सम्पन्न हुने प्रक्रिया हो, जुन आफ्नो वाहक, एल्बूमिनमा अन्तरनिहित हुन्छ, जुन एल्बूमिनको एक स्वभाविक गुण हो र जसको अभावमा एल्बूमिनको अस्तित्व असंभव छ । र, त्यसकारण यसबाट के निष्कर्ष निस्कन्छ भने यदि रसायन विज्ञान कुनै पनि बेला कृत्रिम ढंगले एल्बूमिन तयार गर्नमा सफल भयो भने, यो एल्बूमिनमा पनि जीवनका क्रियाहरू अवश्य देखिनुपर्दछ, यद्यपि तिनीहरू अत्यन्तै दुर्बल किन नहुन् । यो अवश्य नै एक संदेहास्पद प्रश्न हो कि के त्यसको साथ–साथै रसायन विज्ञान यो एल्बूमिनको ठीक–ठीक भोजन पनि आविष्कार गर्नमा सफल होला ।

एल्बूमिनको मूल कार्यको रूपमा पोषण तथा उत्सर्जनद्वारा चयापचयबाट र त्यसको विशेष प्रकारको सुघट्यताबाट जीवनका अन्य अत्यन्त सरल तत्व उत्पन्न हुन्छन्, जस्तो उद्दीपनशीलता, जुन एल्बूमिन तथा त्यसको भोजनका पारस्परिक क्रियाप्रतिक्रियाहरूमा पहिलेदेखि नै सम्मिलित थियो; संकुचनशीलता, जुन अत्यन्तै निम्न स्तरका जीवहरूमा पनि भोजनको उपयोगको रूपमा देखिन्छ; वृद्धिको संभावना, जसमा विखण्डनद्वारा सम्पन्न हुने त्यो प्रजनन् पनि सामेल छ, जुन सबभन्दा निम्नस्तरका जीवहरूमा देखिन्छ ; आन्तरिक गति, जसबिना न त भोजनको उपयोग संभव छ र न त्यसको आत्मसातीकरण नै ।

जीवनको हाम्रो परिभाषा स्वाभाविक रूपमा धेरै अपर्याप्त छ, किनभने यसमा जीवनका सबै क्रियाहरूलाई सम्मिलित गर्नुको बदला, त्यसलाई केवल ती क्रियाहरूसम्म मात्र सीमित गर्नुपरेको छ, जुन सबभन्दा अधिक सामान्य तथा सरल क्रियाहरू हुन् । वैज्ञानिक दृष्टिकोणले सबै परिभाषाहरूको अत्यन्तै कम मूल्य हुन्छ । जीवन के हो, यसको पूर्ण ज्ञान प्राप्त गर्नको लागि हामीले निम्न रूपहरूबाट उच्चतम् रूपहरूसम्म ती सबै रूपहरूको अध्ययन गर्नुपर्दछ, जसमा जीवन प्रकट हुन्छ । तर साधारण व्यवहारको लागि यसप्रकारका परिभाषाहरू धेरै सुविधाजनक हुन्छन् र अनेक अवसरहरूमा अवश्य नै तिनीहरूबिना हाम्रो काम चल्दैन । यसको अतिरिक्त, यदि हामी तिनीहरूका अनिवार्य त्रुटीहरूलाई भुल्दैनौं भने, तिनीहरूबाट कुनै हानी हुन सक्दैन । 

तर अगाडि बढौं, हामी फेरि श्री ड्यूहरिंगतिर फर्किएर जाऔं । जब पार्थिव जीवविज्ञानको क्षेत्रमा उनको हालत कमजोर हुन लाग्दछ, तब उनलाई सान्त्वना कहाँबाट मिल्नेछ, त्यो उनी राम्रोसँग जान्दछन् । उनी आफ्ना ताराहरूले भरिएको आकाशको शरण लिन्छन् ।

“केवल संवेदनाको इन्द्रियको विशेष उपकरणको मात्र होइन, बरु समस्त वस्तुनिष्ठ संसारको सुख र दुःख पैदा गर्नको लागि अनुकूलन भएको छ । यसकारण हामी के मानेर चल्दछौं भने सुख र दुःखको विरोध, र त्यो पनि ठीक त्यस रूपमा जुन रूपमा त्यससँग हाम्रो परिचय छ, एक सार्वभौमिक विरोध हो र ब्रम्हाण्डका विभिन्न संसारहरूमा त्यसको मूलतया सजातीय भावनाहरूद्वारा प्रतिनिधित्व हुनुपर्दछ…….. यो समनुरूपताको कम महत्व छैन, किनभने यो संवेदनाहरूको विश्वको कुंजी हो……..त्यसकारण आत्मनिष्ठ ब्रम्हाण्ड हाम्रो लागि वस्तुनिष्ठ ब्रम्हाण्डभन्दा धेरै अपरिचित छैन । दुवै क्षेत्रहरूको संघटनाको हामीले एक अनुरूप कल्पना गर्नुपर्दछ; र यसबाट चेतनाको एक यस्तो विज्ञानको शुरुवात हुनजान्छ, जसको क्षेत्र मात्र पार्थिवभन्दा धेरै बढी व्यापक हुनेछ ।”

पार्थिव प्राकृतिक विज्ञानमा यदि केही भद्दा भूलहरू पनि भए भने, तिनीहरूको त्यस व्यक्तिको लागि के महत्व छ, जसको गोजीमा संवेदनाहरूको विश्वको कुँजी रहेको छ ? Allons donc ! (छोडिदिनुस् !)