लेनिन, लेनिनवाद र रूसी समाजवादी क्रान्तिको वस्तुगत अध्ययन

 

लेनिन, लेनिनवाद र रूसी समाजवादी क्रान्तिको वस्तुगत अध्ययन (Substantial Studies of Lenin, Leninism and Russian Socialist Revolution)

नारायण गिरी

लेनिन, उनको संघर्षपूर्ण जीवनकाल र  अक्टुवर क्रान्ति

भ्लादिमिर लेनिनको जन्म २२ अप्रिल १८७० मा भोल्गा नदीको किनारमा रसियाको  सिम्बिर्स्क (उल्यानोभस्क) भन्ने शहरमा भएको थियो। उनको बाल्यकालको नाम व्लादिमिर इलिच उल्यानोभ थियो ।उनी आफ्ना आमाबाबुको चौथो सन्तान थिए। उनी धेरै राम्रो परिवारमा जन्मिएका थिए ।लेनिनका पिता इल्या निकोलायभिच उल्यानोभ कलिलै उमेरमा गरिबीको शिकार भएका थिए तर जेठो दाजुको सहयोग, आफ्नै कठिन परिश्रम र असाधरण प्रतिभाको फलस्वरूप मात्र उनले उच्च शिक्षा हासिल गर्न सकेका थिए । लेनिनकी आमा एक डाक्टरकी छोरी थिइन् । यसकारण लेनिनका माता–पिता शिक्षित रूसी नागरिक थिए।उनका बुबा सम्राटको शिक्षा विभागका प्रमुख निर्देशक थिए। लेनिनकी आमा मारिया एलेक जान्ड्रोब्ना, एक उच्च बौद्धिक महिला थिइन्, जसले आफ्ना बच्चाहरूको पालनपोषण र शिक्षाको पूर्ण हेरचाह गरिन्।लेनिनका एलेक्जेन्डर युलियानोभ नामका जेठा दाजु र अन्य बहिनीहरू पनि थिए।उनीहरु आन्ना, अलेक्जेण्डर, भ्लादिमिर, ओल्गा, दिमत्री र मारिया गरी ६ सन्तान थिए ।यिनीहरू सबै ज्ञान प्रेमी थिए; उनीहरूको सँगै पढ्ने र लेख्ने चलन थियो । पाँच वर्षकै उमेरमा लेनिनले लेखपढ गर्न सिकिसकेका थिए । उनी एक असाधारण प्रतिभाशाली विद्यार्थी थिए  र कक्षामा सधैँ प्रथम हुन्थे । विद्यालयमा पढ्दा नै उनले समाजमा पाइने क्रान्तिकारी किताबतर्फ आफ्नो दृष्टि दौडाएका थिए ।सानै उमेरमा लेनिनले पुश्किन, लेर्मन्तेभ, गोगल, तुर्गेनेभ, निक्रोसभ, साल्तिकोभ सेद्रिन र टोल्स्टोयका कृतिहरु अध्ययन गरिसकेका थिए । उनले त्यसबेला प्रतिबन्धित बेलिन्स्की, गेर्चेन, चेर्निसेभ्स्की, द्रोब्रोल्युबोभ र पिसारेभजस्ता क्रान्तिकारीहरूका कृतिहरू पढ्न भ्याइसकेका थिए । त्यसबेलाका महान् वैज्ञानिक र जारशाही तथा भूदास प्रथाका कडा बिरोधी चेर्निसेभ्स्कीको ‘के गर्ने ?’ नामको उपन्यासले उनलाई धेरै प्रभावित पारेको थियो । यसरी स्कूले जीवनमा नै लेनिनले किताबी र बाहिरी सामाजिक क्रान्तिकारी ज्ञान हासिल गरिसकेका थिए । लेनिनको दृष्टिकोणमाथि उनको परिवार, वरिपरिको जीवन र प्रगतिशील रूसी साहित्यको निकै ठूलो प्रभाव पारेको थियो । त्यसबेला त्यहाँ तीव्र रूपमा पूँजीवादी व्यवस्थाको विकास हुँदै गइरहेको थियो । पूँजीवादी शोषणका साथसाथै सामन्ती उत्पीडन पनि कायम थियो र त्यो शोषणले मदजूर-किसानहरूको जीवन अत्यन्तै कष्टप्रद बनाएको थियो । जार शासनको शोषण, अत्याचार तथा जमिनदार र पूँजीपतिहरुको दमनबाट सिर्जित मजदूर-किसानहरूको दयनीय अवस्थाले लेनिनको हृदयमा शोषकहरूप्रति कठोर घृणा र शोषितहरूप्रति सहानुभूति पैदा गरेको थियो । विश्वविद्यालय अध्ययनकै क्रममा लेनिनले प्रगतिशील र क्रान्तिकारी दृष्टिकोण राख्ने विद्यार्थीहरूसँग सम्बन्ध कायम गर्न थालेका थिए ।

सन् १८८६ मा लेनिनका पिताको अकस्मात निधन भयो । परिवारले यो पीडा बिर्सन नपाउँदै मार्च १८८७ मा उनका दाजु अलेक्जेन्डर पिटर्सवर्गमा गिरफ्तार भए । उनलाई तत्कालीन रूसी जारशाही शासक अलेक्जेन्डर तृतीयको हत्याको षडयन्त्रमा संलग्न भएको आरोपमा त्यसै वर्षको मे महिनामा स्लिसेल्बर्ग किल्लामा फाँसी दिइयो । अलेक्जेन्डर युलियानोभ आफै पनि दिनरात अध्ययन गर्दथे र आफ्ना भाइबहिनीहरूलाई पनि पढाउँथे। तर उनी सम्राट जारको हत्या गर्ने षड्यन्त्रको आरोपमा फसे र उनलाई फाँसी दिइयो। उनले चाहेको भए सरकारसँग माफी मागेर रिहा हुन सक्थे; तर उनी जस्तो महामानव शत्रुसँग माफी माग्न जन्मिएको होइन भन्ने कुराको उनलाई गर्व थियो। त्यसबेला लेनिन १७ वर्षका थिए । आफ्नो दाजुलाई मृत्युदण्ड हुँदा लेनिन कत्ति पनि विचलित भएनन् ।तर यस घटनाबाट उनीमा जारशाहीप्रति भयंकर घृणा पलायो। उनी राजधानी सेन्ट पिटर्सबर्गमा न्यायशास्त्र (कानून) अध्ययन गर्न चाहन्थे, तर उनलाई एक षड्यन्त्रकारीको भाइ भनियो र त्यहाँ उनले अनुमति पाएनन् । त्यसपछि उनी कजानमा विश्वविद्यायमा गए; तर त्यहाँको क्रान्तिकारी विद्यार्थी आन्दोलनमा भाग लिएका कारण त्यहाँबाट पनि निस्कासित भए । डिसेम्वर १८८७ मा विद्यार्थीहरूको क्रान्तिकारी सभामा सक्रियतापूर्वक भाग लिएको कारणले  लेनिन विश्वविद्यालयबाट निष्कासित भए र पछि गिरफ्तार समेत भए । यहीबाट उनको सक्रिय क्रान्तिकारी जीवन शुरु भयो ।

सबै प्रकारका बाधा र असुविधाहरूको सामना गर्दै लेनिनले अन्ततः ब्यारिस्टर पास गरे, उनले कानून परीक्षामा शीर्ष स्थान हासिल गरे र १८९१ मा कानूनको डिग्री सके। लेनिन कानून अभ्यास गर्न १८९३ मा सेन्ट पिटर्सबर्ग गए।तर ब्यारिस्टरको पेशामा उनको रुचि थिएन ।उनलाई अदालतको कानूनी कारबाहीमा उपहास महसुस हुन्थ्यो। धेरै समयपछि पनि उनी साथीभाइसँग अदालतका दिनको कुरा गरेर मजाकपूर्वक हाँस्ने गर्थे ।

युवावस्थामा नै लेनिनले मार्क्सवादको गहन ढंगले अध्ययनको शुरुवात गरेका थिए । लेनिनले मार्क्सवादलाई रूसी सर्वहाराले आफ्नो स्वतन्त्रता हासिल गर्ने र रूसमा समाजवादी व्यवस्था कायम गर्ने वैचारिक हतियारको रूपमा बुझेका थिए।यसरी लेनिन पक्का मार्क्सवादी बनेर वैज्ञानिक समाजवादका महान् विचारधाराको तीव्रतापूर्वक प्रचारप्रसार गर्न थाले। लेनिनले मार्क्स र एङ्गेल्सका कृतिहरूको अध्ययन जारी राखे। नि.ए. फेदोसेएफ नामका रूसका प्रथम मार्क्सवादीबाट प्रभावित भई लेनिनले पनि काजानमा मार्क्सवादको अध्ययन शुरु गरेका थिए । मार्क्सवादको अध्ययनबाट लेनिनले सर्वहारा श्रमिक वर्गलाई पूँजीपति वर्गको शोषणबाट मुक्ति दिलाउन पूँजीवादी राज्यसत्तालाई ध्वंश गरी समाजवादी राज्यसत्ता स्थापना गर्नुपर्ने कुरा सिके । उनले ल्याटिन ग्रिक, जर्मन, फ्रेन्च र अंग्रेजी, आदि विदेशी भाषाको गम्भीर अध्ययन गरे । यसै समयमा उनले जर्मन भाषाबाट रूसी भाषामा मार्क्स र एङ्गेल्सको एक महत्त्वपूर्ण कृति ‘‘कम्युनिस्ट घोषणापत्र” को अनुवाद समेत गरे । जुनबेला लेनिन क्रान्तिकारी आन्दोलनमा उत्रिरहेका थिए, त्यसबेला पश्चिम यूरोपको मजदूर आन्दोलनमा मार्क्सवादी बिचारधाराले ठाउँ लिइसकेको थियो, त्यो क्रमशः रूसतिर अगाडि बढिरहेको थियो । प्लेखानोभ रूसमा मार्क्सवादका पहिलो प्रमुख प्रचारक थिए । लेनिनले मार्क्सको प्रमुख कृति ‘पूँजी’ को गहन अध्ययन गरे । युवा उमेरमा नै आफ्नो वाक्पटुताले अरुलाई आकर्षित गर्ने र विश्वास दिलाउने क्षमता लेनिनमा थियो ।सन् १८९२ मा लेनिनले सामरामा पहिलो मार्क्सवादी अध्ययन समूह स्थापना गरे । लेनिनमा सरलता, सहृदयता र उत्साहका साथै गम्भीरता, गहन ज्ञान, कठोर तर्कशीलता, स्पष्ट र उत्कृष्ट विवेकशक्तिको अचम्मको समिश्रण पाइन्थ्यो । त्यसका सदस्यहरू मार्क्स र एङ्गेल्सका र अन्य साम्यवादी पुस्तकहरू पढ्थे र सक्रिय रूपमा मार्क्सवादको प्रचार गर्थे ।

सन् १८९३ मा पढाइ सकेपछि लेनिन सेन्ट पिटर्सबर्ग गए र त्यहाँ उनी विभिन्न क्रान्तिकारी गतिविधिहरूमा संलग्न भइरहे। त्यतिबेलासम्म उनी मार्क्सवादी भइसकेका थिए । मार्क्सवादी सिद्धान्त सर्वशक्तिमान छ, किनभने यो सत्य छ भन्ने कुरा लेनिनले बुझिसकेका थिए।सेन्ट पिटर्सबर्गमा रहँदा लेनिनले मजदूरहरूलाई संगठित गर्ने उद्देश्यले धेरै पत्रिकामा लेखहरू लेखे । विशेषगरी  उनले सेन्ट पिटर्सबर्ग यूनियन फर द स्ट्रगल फर द इम्यानसिपेशन अफ लेबरलाई व्यवस्थित गर्न मद्दत गरे, जसले रूसी मार्क्सवादी आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।सन् १८९३ नै देखि उनले रूसको कम्युनिस्ट विचारधाराको प्रचारप्रसार गर्न थाले। लेनिनले श्रमिक वर्गको हित रक्षाको लागि एक लीग गठन गरे। मार्क्सवादी विचारधाराअनुसार उनले मजदूरको हितका लागि क्रान्तिकारी संगठन बनाए । पिटर्सवर्ग आएपछि लेनिनले आफूलाई पूर्णरूपमा रूसको क्रान्तिकारी सर्वहारा नेतामा परिणत गरे । ठूलो ऊर्जा, आकांक्षा  र संकल्पसहित उनी क्रान्तिकारी क्रियाकलापमा सक्रियतापूर्वक लागे । मार्क्सवादको गहन अध्ययन,  रूसको सापेक्षतामा मार्क्सवादी विचारलाई कसरी प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने कुराको ज्ञान, मजदूर आन्दोलनप्रति दृढ विश्वास र महान् संगठनात्मक प्रतिभाका कारणले गर्दा लेनिन छिट्टै पिटर्सवर्गमा मार्क्सवादीहरुको वरिष्ठ नेता बने । त्यतिबेला त्यहाँ उदारवादी नारोद्निकहरू थिए। उनीहरूले आफूलाई जनताका मित्र भन्थे भने मार्क्सवादीहरूलाई जनताका शत्रु भन्थे।यसको विरुद्ध लेनिनले ‘जनताका मित्र को हुन् र उनीहरू कसरी सामाजिक जनवादीहरूको विरुद्ध संघर्ष गर्छन् ?’ शीर्षकको पुस्तक प्रकाशित गरेर मार्क्सवादीहरूको रक्षा गरेका थिए। यो पुस्तक अत्यन्तै प्रसिद्ध समेत भएको थियो। यसरी लेनिनको अगुवाईमा रूसमा मार्क्सवादी पार्टीको स्थापना भयो र उनले सर्वहारा वर्गका लागि संगठनकर्ता र क्रान्तिकारी श्रमिक कार्यकर्ताहरू तयार गर्दै गए। लेनिनले लेखेका पुस्तक र पर्चाहरू अशिक्षित मजदूरहरूको  लागि समेत महत्त्वपूर्ण हतियार सावित भए। यिनीहरूमा मजदूरको दयनीय स्थिति र उनीहरूको मुक्तिका मार्गहरू कोरिएका हुन्थे।सन् १८९५ मा  लेनिन ‘श्रम मुक्ति’  दलसँग सम्बन्ध कायम गर्न र पश्चिम युरोपेली मजदूर आन्दोलनको अध्ययन गर्न विदेश गए । उनी स्विजरल्याण्ड हुँदै पेरिस र बर्लिनसम्म गए । स्विजरल्याण्डमा उनले ‘श्रम मुक्ति’ संगठनका नेताहरूसँग भेटे भने पेरिस र बर्लिनमा बस्दा उनी फ्रान्सेली र जर्मनी मजदूरहरूका विभिन्न कार्यक्रमहरूमा सहभागी भए। त्यहाँ उनीहरूको रहन–सहन र जीवन पद्धतिको अध्ययन गरे। यसरी उनले विदेशमा गएर मजदूर आन्दोलनको गहिरो अध्ययन गरे। सेप्टेम्बर १८९५ मा लेनिन पिटर्सवर्ग फर्किए र अझ धेरै उत्साहपूर्वक क्रान्तिकारी क्रियाकलापमा लागे । उनले विभिन्न आमसभाहरूको आयोजना गर्दै मजदूरहरूलाई आन्दोलित बनाइरहे । उनी क्रान्तिकारी मजदूरहरुका राजनीतिक पार्टी खोल्नतिर लागे । त्यही क्रममा सन् १८९५ मा लेनिनले पिटर्सवर्गका मार्क्सवादी अध्ययन समूहलाई एउटै राजनीतिक संस्थाको रूपमा संगठित गरे । पछि गएर यस संस्थालाई मजदूरवर्गको मुक्तिसंघर्ष संघ नाम दिइयो । यस संघले सम्पूर्ण रूसमा क्रान्तिकारी आन्दोलनको विकासका लागि प्रेरणा र मजदूरवर्गको मार्क्सवादी पार्टीको गठन गर्ने वातावरण तयार गर्यो । मुक्ति संघ रूसको क्रान्तिकारी मार्क्सवादी पार्टीको पहिलो बिज थियो । यसले रूसमा पहिलो पटक मजदूर आन्दोलनमा वैज्ञानिक समाजवाद प्रयोग गर्न थाल्यो । यसै कुरामा संघको महान् ऐतिहासिक भूमिका निहित थियो । शुरूमै यो संघले पिटर्सवर्गका कपडा कारखानाहरुका मजदूरहरुको प्रसिद्ध हड्तालको नेतृत्व गर्यो । उक्त हड्तालमा हजारौं मिल मजदूरहरूले भाग लिएका थिए । यसको क्रियाकलापमाथि कडा निगरानी राख्दै आएको जारशाही सरकारले छिट्टै संघमाथि प्रहार गर्यो । त्यसकारण लेनिनसहित संघका बहुसंख्यक कार्यकर्ताहरु गिरफ्तार भए । लेनिनले जेलमा बसेकै बेला ‘रूसमा पूँजीवादको विकास’ नामको प्रसिद्ध पुस्तक लेख्न शुरु गरे। यो पुस्तक लेख्न उनले ५८३ वटा किताब पढेका थिए भनिन्छ।यसबाट पनि लेनिन कति धेरै अध्ययनशिल थिए भन्ने कुराको पुष्टि हुन्छ।लेनिनको क्रान्तिकारी गतिविधि देखेर रूसका जार सम्राटले उनलाई सन् १८९७ देखि १९०० सम्म देशबाट निर्वासित गरेका थिए ।सन् १८९७ मा उनी गिरफ्तार भए र ३ वर्षको लागि उनलाई साइबेरिया निर्वासित गरियो। उनलाई पक्रिएर जेलमा पनि हालिएको थियो ।

लेनिनको साइबेरिया निर्वासनको एक वर्षपछि रूसको क्रान्तिकारी आन्दोलनकी नेतृ क्रुप्स्काया साइबेरियाको सुसेन्सकोये गाउँ आइपुगिन् । उनीसँग आन्दोलनकै क्रममा लेनिनको यसअघि नै पिटर्सवर्गमा भेटघाट र चिनापर्ची भइसकेको थियो । आन्दोलनमा सँगसँगै हिँड्ने क्रममै लेनिन र क्रुप्स्कायाबीच प्रेमसम्बन्ध भइसकको थियो । २२ जुलाई १८९८ मा  भ्लादिमिर लेनिनले क्रान्तिकारी नादेझ्दा क्रुपस्कायासँग विवाह गरे। क्रुप्सकाया लेनिनकी श्रीमती मात्र नभएर एक असल राजनीतिक सहयात्री समेत थिइन्। क्रुप्सकाया लेनिनको मृत्युपर्यन्त उनको निकटतम् मित्र, सहयात्री र सहयोगी रहिन् ।क्रान्तिकारी प्रयास र राजनीतिक कार्यमा क्रुप्स्काया पनि निरन्तर लेनिनसँगै थिइन्।

लेनिनले निर्वासनमै भएको बेला सन् १८९९ मा आफ्नो पुस्तक ‘रूसमा पूँजीवादको विकास’ पूरा गरे । यस कृतिमा रूसको आर्थिक विकासबारे गहन वैज्ञानिक अनुसन्धान गरिएको थियो । यो पुस्तक छिटै प्रगतिशील बुद्धिजीवी, विद्यार्थी र मजदूर अध्ययन मण्डलहरूमा फैलियो । लेनिन निर्वासनमै रहेका बेला मार्च १८९८ मा मिन्स्क सहरमा भएको रसियाली सामाजिक जनवादी मजदूर पार्टीको पहिलो महाधिवेशनमा पार्टी स्थापना भएको घोषणा गरियो।

सन् १९०० तिर लेनिनको सक्रियता र नेतृत्वमा सम्पूर्ण रूसभर ‘इस्क्रा’ ( झिल्को) नामक पत्रिकाको प्रकाशन शुरू गरी  त्यसको विक्री गर्ने व्यक्तिहरुको सम्पूर्ण संजाल बनाइयो । लेनिनले आफ्ना विचारहरूलाई पत्रपत्रिकाहरूमार्फत जनतामाझ पुर्‍याउने काम जारी राखे। लेनिनले “इस्क्रा” को सम्पादन गरेका थिए, जसको क्रान्तिकारी विचारहरू पढेर रूसका जनताको रगत जार शासनको विरुद्ध उम्लिएको थियो। इस्क्रा मार्फत लेनिनले क्रान्तिको बिगुल बजाएका थिए । यस पत्रमार्फत उनले श्रमिक आन्दोलन र रूसी क्रान्तिको सम्पूर्ण कार्यक्रम जनतासामु प्रस्तुत गरेका थिए । उनले मजदूरका मागलाई एकदमै सरल र सीधा भाषामा लेखेर प्रस्तुत गरेका थिए, जसलाई जनताले रुचाएका थिए । त्यसैबेला लेनिनले ठूलो जोशका साथ आन्दोलन-कार्य जारी राखे।उनले अर्को पत्रिका ‘सर्वहारा’ (प्रोलेतारिइ)  पनि सम्पादन गरे।त्यसमा पनि उनले क्रान्तिकारी विचारहरू प्रवाह गरिरहे। त्यसपछि उनले सन् १८९८ मा बोल्सेभिक पार्टीको स्थापना गरे।बोल्सेविक पार्टीको निर्माणपछि यसले जमिन्दार र पूँजीपतिहरूको सत्ता कब्जा गर्न एवम् समाजवादको निमार्ण गर्न रूसी मजदूर वर्ग र सम्पूर्ण श्रमजीवीहरूलाई जगाइरहेको थियो। लेनिन र उनका साथीहरूद्वारा गठन गरिएको बोल्सेविक पार्टी विश्वका सम्पूर्ण कम्युनिस्ट तथा श्रमिक पार्टीहरूका लागि एउटा नमूना बन्नपुग्यो ।”मजदूरहरूको मुक्ति” को लागि प्रयास गरिरहेका रूसी मार्क्सवादीहरू पनि उनको साथमा थिए, जो जारशाहीको अत्याचारका कारण देश बाहिर बसेका थिए।

क्रान्तिकारी गतिविधिमा संलग्न भएका कारण उनले आफ्नो वास्तविक नाम लुकाउनु परेको थियो र उनलाई अन्य धेरै उपनामले चिनिन्थ्यो। सन् १९०१ मा स्क्रा पत्रिकामा आफ्ना विचारहरू लेख्ने क्रमसँगै साइबेरियाली नदी लेनाको नामबाट उनले आफ्नो नाम लेनिन राखे र उनी लेनिन नामले चिनिए।यसपछि उनका सम्पूर्ण विचार तथा लेखरचना र पुस्तकहरू समेत यही नामबाट छापिन थाल्यो।अन्तिमसम्म उनको यो नाम नै विश्वप्रसिद्ध भयो। उनले सन् १९०२ मा ‘के गर्ने ?’ भन्ने  पुस्तक लेखे ।त्यसमा उनले क्रान्तिको नेतृत्व अनुशासित पार्टीको हातमा हुनुपर्छ, जसको मुख्य काम क्रान्तिको लागि काम गर्नु हो भनी जोड दिएका थिए। उक्त पुस्तकमा लेनिनले सर्वहारा मार्क्सवादी पार्टीको निर्माणसम्बन्धी विस्तृत योजना प्रस्तुत गरेका थिए । लेनिनले यस पुस्तकमा संगठित र व्यावसायिक क्रान्तिकारीहरूको विचार प्रस्तुत गरेका छन् । लेनिनले क्रान्तिलाई पेसा मान्ने हो भने केही क्रान्तिकारीले मात्र पनि क्रान्ति सफल बनाउन सक्छन् भनी बताएका छन् ।

सन् १९०३ मा लेनिनले किसानहरुलाई पार्टी कार्यक्रम बुझाउने उद्देश्यले ‘गाउँका गरीबहरुलाई’ शीर्षकको लेख लेखे । उक्त लेखमा सरल र स्पष्ट भाषामा मजदूर पार्टीको उद्देश्य के हो र किन गरीब किसानहरू र मजदुरहरूबीच एकता कायम हुन आवश्यक छ भन्ने कुरा देखाइएको थियो ।१९०३ मा  रूसी श्रमिक समाजवादी जनवादी मजदूर पार्टीको दोस्रो महाधिवेशन आयोजित भएको थियो। यसमा लेनिन र उनका समर्थकहरूले अवसरवादी तत्वहरूका विरुद्ध कठोर अडान लिनुपरेको थियो। अन्तमा  क्रान्तिकारी योजनाका प्रस्तावहरू बहुमतद्वारा अनुमोदित भए र रूसी समाजिक जनवादी मजदूर पार्टी दुईवटा शाखाहरूमा विभाजित भयो – क्रान्तिको वास्तविक समर्थक  बोल्सेभिक समूह र अवसरवादी मेन्सेभिकहरूको समूह।स्क्राले पनि यही बेलादेखि पार्टीको मुखपत्रको रूपमा मान्यता पाएको थियो। लेनिनले सन् १९०४ मा ‘एक पाइला अगाडि, दुई पाइला पछाडि’ भन्ने पुस्तक प्रकाशित गरे । उक्त पुस्तकमा उनले मजदूर आन्दोलनको मेरुदण्ड बनेको पार्टीको विरुद्ध मेन्सेविकहरु संघर्ष गर्दैछन्, उनीहरू पार्टीलाई भ्रष्ट बनाउन चाहन्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा दर्शाएका थिए। त्यसमा उनले सर्वहारावर्गको नेतृत्वको पार्टीबिना न समाजवादी क्रान्तिले विजय प्राप्त गर्न सक्छ न त साम्यवादी समाजको निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने मार्क्सवादी शिक्षालाई विकसित तुल्याए ।

अप्रिल १९०५ मा लन्डनमा रूसी सामाजिक-जनवादी मजदूर पार्टीको तेस्रो महाधिवेशन भयो । लेनिन महाधिवेशनको अध्यक्षमा चुनिए । सशस्त्र विद्रोहको तयारी नै पार्टीको आधारभूत र अत्यावश्यक कार्यभार हो भन्ने कुरा ठम्याउँदै महाधिवेशनले सम्पूर्ण पार्टी संगठन र सर्वहारावर्गलाई हतियारबन्द गराउन ठोस कदमहरू चाल्ने, सशस्त्र विद्रोहको योजना तयार गर्ने र यसको नेतृत्व गर्ने अभिभारा सुम्प्यो ।यसरी सन् १९०५ मा रूसी क्रान्तिकारी आन्दोलनले भयंकर रूप लिन लाग्यो। अक्टोबर महिनामा आम राजनीतिक हड्ताल शुरू भयो । कलकारखानाहरू, हुलाकहरु र टेलिग्राफ अड्डाहरू बन्द भए । पूरा राष्ट्र नै ठप्प हुनेगरी संघर्ष अगाडि बढ्यो । यो सर्वहारा आन्दोलनको त्यो नयाँ रूप थियो, जुन त्यस बेलासम्म अरु कुनै राष्ट्रमा यसरी भएको थिएन । सन् १९०५ मा रूसमा भएको यो क्रान्तिले जारशाहीको जगै हल्लाइदियो तर त्यो प्रयास असफल भयो।लेनिन यसपछि पनि चुपचाप बसेनन्, धेरै क्रान्तिकारी क्रियाकलापहरू संचालन गरिरहे। जारशाही लेनिनको क्षमतादेखि तर्सन थाल्यो । लेनिन र लेनिनको नेतृत्वमा भएको सर्वहारा मजदूर आन्दोलनलाई दबाउन जारशाही क्रियाशील भयो तर सफल हुन सकेन । लेनिन रूसका जनतामाझ झन् धेरै लोकप्रिय भए र लेनिनले लिएको नीति रूसका जनताको कार्यनीति बन्न पुग्यो । लेनिन रूसका सर्वहारा वर्गको निम्ति आस्थाको पुञ्ज बन्न सफल भए। उनले १९०५ मा Two Tactics of Social Democracy in the Democratic Revolution नामक पुस्तक लेखेका थिए।यसले बोल्सेभिक पार्टीको सुदृढीकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।मौका मिल्ने बित्तिकै उनी सन् १९०५ नोभेम्बरमा रूस फर्किए । लेनिनले पिटर्सवर्ग आएर देशभित्र नै बसी पार्टी र क्रान्तिकारी संघर्षको नेतृत्व गर्न थाले । उनले ‘नोभाया जीज्न’ भन्ने पत्रिकामा आफ्नो लेखमार्फत् पार्टीका कार्यकर्ता र जनतालाई प्रशिक्षित गरिरहे । यो पत्रिकामा प्रकाशित लेनिनका विभिन्न लेखहरुमध्ये ‘‘पार्टी संगठन र पार्टी साहित्य” को धेरै महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको देखिन्छ । लेनिनले सशस्त्र विद्रोहको तयारीमा र केन्द्रीय समितिको गतिविधि सञ्चालनमा सक्रिय सहभागिता जनाए र कलकारखाना तथा मिलमा काम गर्ने मजदूरलाई प्रशिक्षण दिने काम गरिरहे।सन् १९०५-०७ मा उनले रूसको पहिलो क्रान्तिको समयमा जनतालाई उत्साहित गर्ने र लक्ष्यतर्फ डोर्‍याउने बोल्सेभिकहरूको कामलाई निर्देशन दिए। अब जारशाह लेनिनको क्षमता र सक्रियताबाट अत्तालिन थाल्यो ।लेनिन र लेनिनको नेतृत्वमा भएको सर्वहारा मजदूर आन्दोलनलाई दबाउने हरेक प्रयत्न गर्नथाल्यो। लेनिन रूसका जनतामाझ झन् धेरै प्रसिद्ध हुँदै गए । उनको  नीति रूसका जनताको कार्यनीति बन्न पुग्यो । लेनिन रूसका सर्वहारा वर्गको निम्ति आस्थाको पुञ्ज बन्न सफल भए । लेनिनले बोल्सेविक नीतिको औचित्य प्रमाणित गर्न निरन्तर रूपले कठोर परिश्रम गरे । उनले मजदूर, बुद्धिजीवी, श्रमिक र विद्यार्थीहरु र सबैसँग निरन्तर अन्तर्क्रिया अगाडि बढाइरहे।  

अप्रिल १९०६ मा लेनिन रूसी सामाजिक-जनवादी मजदूर पार्टीको चौथो (एकता) महाधिवेशनमा भाग लिन स्टकहोम गए । यहाँ उनले कृषि समस्या, वर्तमान अवस्था र सर्वहारावर्गको वर्गीय कर्तव्य राजकीय दुमाप्रतिको दृष्टिकोण, सशस्त्र विद्रोह र संगठनात्मक प्रश्नहरुबारे गहन विचारहरु राखे । महाधिवेशनमा बोल्सेभिक र मेन्सेभिकहरूबीच चर्को बहस भयो । कृषिको प्रश्नमा गम्भीर विवाद भयो । बोल्सेभिकहरूले बिर्ताजग्गाहरु बिना मुआब्जा जफत गर्ने र सम्पूर्ण जमिन राष्ट्रियकरण गर्ने अर्थात् जमिनमाथि व्यक्तिगत स्वामित्व बदर गरेर सरकारी स्वामित्व कायम गर्ने माग राखे । तर, मेन्सेभिकहरू जमिन राष्ट्रियकरण गर्ने प्रस्तावको विरोधमा उत्रे ।९ मे १९०६ मा उनले पिटर्सवर्गमा हजारौं जनताको उपस्थितिमा महत्त्वपूर्ण सभामा भाषण गरे । त्यसमा उनले निरङ्कुश शासनसँग कादेतहरूको बुर्जुवा पार्टीले गरेको साँठगाठको भण्डाफोर गरे र सर्वहारा वर्गको क्रान्तिकारी नीतिलाई अगाडि सारे ।अत्यन्तै मेहनत र कठोर सङ्घर्षपछि लेनिनले पार्टी संगठनलाई बोल्सेविकहरूको वरिपरि गोलबन्द गर्ने काममा सफलाता हासिल गरे ।अप्रिल १९०७ मा रसियाली सामाजिक–जनवादी मजदूर पार्टीको पाँचौ महाधिवेशनमा भाग लिन लेनिन लण्डन गए र उक्त महाधिवेशनको नेतृत्व सम्हाले। महाधिवेशनमा लेनिनद्वारा प्रस्तुत बुर्जुवा पार्टीहरूविरुद्धको दृष्टिकोण सम्बन्धी प्रस्ताव पारित भयो ।यो महाधिवेशनले क्रान्तिमा बोल्सेविकहरुले अपनाएको नीतिको औचित्य स्वीकार गर्यो । अन्य धेरै प्रश्नहरुमा मेन्सेविकहरुमाथि विजय हासिल गरे ।

१९०७ मा उनले दोस्रो पटक विदेश यात्रा गरेका थिए। यस पटक लेनिनले जेनेभा र पेरिसबाट दुईवटा पत्रिका पनि  जारी गरेका थिए। यी पत्रिकाहरूको भाषा धनीहरूका लागि गालीले भरिएको थियो। लेनिन त्यतिबेला फ्रान्सको राजधानी पेरिसमा बस्थे ।जुन १९०७ को शुरूमा लेनिन लण्डनबाट रूस फर्किए र फिनल्याण्डमा बस्न थाले । महाधिवेशन पछि रूसको सरकारले दमनको नीति लिन थाल्यो । रूसमा कठोरतम् प्रतिक्रियावादी काल शुरू भयो । त्यसपछि रूसमा असुरक्षित महसुस गरेर लेनिन पश्चिमी युरोप गए। जनवरी १९०८ मा लेनिन स्विजरल्याण्डको जेनेभामा गए। त्यहाँ उनी नयाँ जोश र शक्ति सँगालेर पार्टीको काममा लागे । स्विट्जरल्याण्डमा रहँदा रूसी सेनाको प्रयासलाई कमजोर बनाउन जर्मन सेनालाई सहयोग गरेको आरोप लागेका लेनिनलाई प्रायः जर्मन जासूसको रूपमा हेरिन्थ्यो।जेनेभा आएको वर्ष लेनिन त्यहाँबाट लन्डन गए र त्यहाँको ब्रिटिस म्यूजियमको पुस्तकालयमा बसेर एक महिनासम्म निरन्तर अध्ययन गरे । सन् १९०९ मा लेनिनले ‘भौतिकवाद र अनुभवसिद्ध आलोचना‘ पुस्तक लेखेर प्रतिक्रियावादी दर्शनको तीव्र आलोचना गर्दै क्रान्तिकारी दर्शनको व्याख्या गरेका थिए।लेनिनले यस पुस्तकमा मार्क्सको द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको पुन:व्याख्या गरेका छन्। लेनिनले यसमा द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई सम्पूर्ण विद्वानहरूको गहन प्रश्नहरू बुझ्नसक्ने उच्च ज्ञानको रूपमा व्याख्या गरे। लेनिनको सम्पूर्ण ध्यान रूसी क्रान्तिप्रति केन्द्रित थियो । लेनिन नयाँ जोश र शक्ति बटुलेर पार्टी कार्यमा लागे। अब उनले  नयाँ क्रान्तिको तयारी गर्न थाले । सन् १९१० मा लेनिनको हातमा तीनवटा साम्यावदी पत्रिका थिए, जसमा उनले मजदूरहरूलाई विद्रोह गर्न उत्साहित बनाउने काम गरेका थिए। रूसी “डुमा” का धेरै प्रतिष्ठित सदस्यहरू पनि लेनिनको पार्टीमा सामेल भएका थिए, जसले रूसमा क्रान्ति गर्नको लागि मजदूरलाई उत्सिहत बनाउने काम गर्दथे।सन् १९१० मा नै लेनिनले पिटर्सवर्गमा साप्ताहिक पत्रिका ‘‘जभेज्दा’’ निकाले । सन् १९१० मा नै रूसमा फेरि मजदूर आन्दोलन चर्किन थाल्यो । पिटर्सवर्ग,  मस्को र अन्य धेरै ठूला–ठूला शहरहरूमा  विभिन्न हड्ताल, प्रदर्शन, सभा र अन्य राजनीतिक सक्रियताहरू बढ्न थाले । क्रान्तिकारी आन्दोलन तीव्र रूपमा अगाडि बढ्न थाल्यो । किसान, स्थलसेना र जलसेना पनि संघर्षप्रति आकर्षित हुन थाले । लेनिनको नेतृत्वको बोल्सेभिक पार्टीले यो क्रान्तिकारी आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेको थियो । सन् १९११ मा लेनिनले पार्टी संगठनहरुका भूमिगत मजदूर कार्यकर्ताहरुलाई पढाउनको लागि पेरिस नजिकको लोन्झुयुमो बस्तीमा पार्टी स्कूल स्थापना गरे । यसपछि डिसेम्बर सन् १९१२ को जनवरीमा प्रागमा अखिल रसियाली पार्टी सम्मेलन भयो । त्यतिबेला लेनिन आफ्ना धेरै सहयोगीहरूसँग क्राकोको गोप्य ठाउँमा बस्थे र सम्पूर्ण रूसको मजदूर आन्दोलन सञ्चालन गर्थे । सम्मेलनमा लेनिनले पेश गरेको ‘वर्तमान अवस्था एवं पार्टी कार्य’ शीर्षकको राजनीतिक प्रतिवेदन पारित भयो ।

सन् १९१२ मा पिटर्सवर्गका मजदूरहरुको सक्रियता र लेनिनको सहयोगमा दैनिक पत्रिका बोल्सेभिक ‘प्राभ्दा’ निस्कन थाल्यो । ‘प्राभ्दा’ मा लेनिनले आर्थिक स्थितिको बारेमा लेख्ने गर्दथे । गरीबी, दासता र अन्धकारमा पुर्र्याउने शोषक वर्गहरुको भण्डाफोर गर्ने गर्दथे । यतिबेलै चौथो राजकीय दूमाको लागि निर्वाचन भयो । निर्वाचनमा भाग लिनाले जनसमूहसँग पार्टीको सम्बन्ध दरिलो बन्नेछ, पार्टी संगठनहरुको कार्यमा सक्रियता ल्याउनेछ  भन्ने कुरामा लेनिन जानकार थिए । बोल्सेभिकहरूले चुनावमा तीन मुख्य माग अघि सारेका थिए – लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना, आठघण्टे कार्यदिनको निर्धारण र समस्त बिर्ताहरु जफत गर्ने । निर्वाचनको परिणामले लेनिनलाई उत्साहित बनायो । देशका ६ वटा मुख्य-मुख्य औद्योगिक प्रान्तहरू, जहाँ रूसी सर्वहारावर्गको ४-५ हिस्सा केन्द्रित थिए, त्यहाँबाट मजदूरहरूको तर्फबाट राजकीय दूमामा बोल्सेभिकहरु चुनिए । लेनिन बोल्सेभिक डेपुटीहरूलाई निर्देशन दिन्थे । महत्वपूर्ण राजनीतिक विषयहरुमा उनीहरूको भाषण मस्यौदा तयार गर्थे । डेपुटीहरुलाई क्रान्तिकारी प्रचारको लागि कसरी दूमाको मञ्च प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने कुरा सिकाउँथे ।

सन् १९१४ मा पहिलो विश्वयुद्ध शुरु हुँदा लाखौं रूसी मजदूर र किसानहरू सेनामा भर्ती हुन बाध्य भए। उनीहरूलाई भयंकर अवस्थामा युद्धमा पठाइयो। तिनीहरूसँग प्रायः अन्यन्तै कम तालिम थियो, खानेकुरा, जुत्ता थिएन र  कहिलेकाहीँ त उनीहरू हतियार बिना लड्न बाध्य हुन्थे। जारको नेतृत्वमा लाखौं रूसी सैनिक मारिए ।यो युद्धले रूसको क्रान्तिको वातावरण तयार बनायो। रूसी जनता विद्रोह गर्न तयार भए । यो युद्ध श्रमिकवर्गको हितमा नभएको तर्क राखी लेनिनले यसको चर्को विरोध गरे । बोल्सेभिक पार्टीले युद्धविरुद्ध निणार्यक संघर्ष शुरु गर्यो । राजकीय दूमाका बोल्सेभिक प्रतिनिधिहरुले मजदूरहरुको बीचमा क्रान्तिकारी प्रचार गरे । जारशाही सरकारले बोल्सेभिकहरुमाथि भयंकर दमन नीति अपनायो । आफ्नो क्रान्तिकारी क्रियकलापका लागि राजकीय दूमाका बोल्सेभिक प्रतिनिधिहरु साइबेरिया निर्वासित भए । दमनको पर्वाह नगरी लेनिनले युद्धविरुद्ध संघर्ष जारी राखे । उनले सर्वहारा र श्रमिक जनतालाई नयाँ क्रान्तिको लागि तयार गर्दै थिए । लेनिनले वामपन्थीहरुलाई एकजुट पार्न र अवसरवादीहरूविरुद्ध संघर्ष गर्नको लागि जिमरवाल्ड (सेप्टेम्बर, १९१५) र किनटल (अप्रिल, १९१६) मा भएका समाजवादी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरुमा भाग लिए । यही बीचमा उनकी आमाको पनि मृत्यु भएको थियो। सन् १९१६ मा लेनिनले ‘साम्राज्यवाद पूँजीवादको उच्चतम् अवस्था‘ नामक पुस्तक लेखेका थिए।यसमा पूँजीवादको खराबी पक्षको बारेमा विस्तृत व्याख्या पाइन्छ। लेनिनको यो रचना धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यो पुस्तकमा मार्क्सवादमाथि लागेका आक्षेपहरूको समाधान गरिएको छ । उनले धेरै देशमा पूँजीवादको अन्त्य हुनुको सट्टा यसको रक्षा गर्नका लागि अनुकूल परिस्थिति नै वृद्धिको कारण रहेको बताए । उनले यसमा साम्राज्यवादको रूपमा पूँजीवादको विकास यसको अन्तिम प्रगति हो भन्ने कुरा दर्शाए। यसपछि साम्राज्यवादको दोषहरूको कारण पूँजीवादको विनाश अनिवार्य छ भन्ने कुरा उल्लेख गरे।

सन् १९१७ फेब्रुअरीमा बोल्सेभिक पार्टीको आह्वानमा पेट्रोगाद शहरमा दुई लाखभन्दा धेरै मजदूरहरूले आमहड्ताल शुरू गरे । यो हड्तालले भयंकर आन्दोलनको रूप लियो । त्यतिबेला  बोल्सेभिक पार्टी केन्द्रीय समितिले निकालेको घोषणापत्रमा जारशाहीको निरंकुश सत्ता पल्टाउने, अस्थायी क्रान्तिकारी सरकार गठन गर्ने, जनवादी गणतन्त्र स्थापना गर्ने, आठघण्टे कार्यदिन तोक्ने, बिर्ता जमिन्दारीहरू जफत गर्ने र युद्ध समाप्त गर्नेजस्ता मागहरू राखिएका थिए । जारशाही सरकारले सेनाको मद्दतले क्रान्तिकारी आन्दोलन रोक्ने असफल प्रयत्न गर्र्यो। तर यो कुरा उसको बुताभन्दा बाहिर गइसकेको थियो। सिपाहीहरूले समेत मजदूरहरुसँग मिलेर जारशाही शासनविरुद्ध आन्दोलनमा भाग लिन लागे । वास्तविक क्रान्तिकारी मार्क्सवादी पार्टीद्वारा निर्देशित मजदूर तथा किसानवर्गले विजय हासिल गरे । युगौंदेखि रूसी जनताको शोषण गर्दै आएको निरंकुश जारशाही शासनको अन्त्य भयो । मास्को तथा अन्य शहरहरूमा मजदूर तथा सिपाहीहरूले यस आन्दोलनको समर्थन गरे । आन्दोलनबाट जारका हाकिमहरु लखेटिए र जारशाही राजतन्त्रीय शासनव्यवस्था ढल्यो । त्यसपछि आन्दोलनकारीहरूको अस्थायी सरकार गठन भयो । त्यस सरकारको नेतृत्व आन्दोलनकै एक नेता केरेन्स्कीले गरे । उनी बुर्जुवा (पूँजीवादी) विचारधाराका थिए। यो क्रान्ति फेब्रुअरी क्रान्तिको रूपमा चर्चित भएको थियो । तर यस क्रान्तिले मजदूर तथा किसानवर्गको हित गर्ने राज्यसत्ता भने स्थापना गरेन । क्रान्तिपछि छोटो समयमै राज्यसत्तामा बुर्जवावर्गको वर्चस्व स्थापित भयो । लेनिन जर्मनीको सहयोगमा रूस फर्के । अब उनी अन्तरिम सरकार विरुद्ध बोल्न थाले । त्यतिबेला केरेन्स्कीको नेतृत्वमा अस्थायी सरकार थियो।उनी जनताद्वारा शासित सरकार चाहन्थे । लेनिनले अस्थायी सरकारलाई विश्वास नगर्न र उनीहरूको सत्ता बलियो पार्न कदापि दिनुहुन्न भन्ने विचार व्यक्त गरे तथा राज्यसत्ता सोभियत (मजदूर तथा किसानप्रतिनिधि)हरूको हातमा सार्नको लागि समस्त शक्ति लगाउनुपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिए । लेनिनले आमजनतालाई प्रतिक्रियावादी सत्ताको विकल्पमा समाजवादी क्रान्तिको लागि तयारी गर्ने सल्लाह दिए । अस्थायी सरकारविरोधी क्रान्तिको समर्थनमा एकपछि अर्को गर्दै सभाहरू हुन थाले । जूलुसहरु निस्कन थाले । त्यसबेला लेनिन स्विट्जरल्यान्डमा थिए । आन्दोलनको नेतृत्व गर्न उनी स्वदेश फर्किए। उनले ‘सम्पूर्ण सत्ता सोभियतहरुलाई’ भन्नेजस्ता नाराहरु अघि सारे । उनले स्पष्ट पार्दै सोभियत सत्ताले मात्र आमजनतालाई शान्ति, किसानहरुलाई जमिन, भोकाहरुलाई रोटी दिन सक्छ भने । उनले बिर्ताहरू बिनामुआब्जा जफत गरिनुपर्छ, देशको समस्त जमिनको राष्ट्रियकरण हुनुपर्छ र सम्पूर्ण कलकारखाना सामाजिक उत्पादन तथा वाणिज्य व्यवस्थामाथि मजदूर नियन्त्रण कायम गर्ने प्रस्ताव राखे । त्यसपछि लेनिनले यही बीचमा महाधिवेशन बोलाएर पार्टीको नाम बोल्सेभिकबाट कम्युनिस्ट पार्टी बनाए । केरेन्स्कीको अस्थायी सरकारले लेनिन र बोल्सेभिकहरूविरुद्ध घृणा तथा दुष्टतापूर्ण आरोपहरु लगाउन थाल्यो । उनीहरूले लेनिनलाई गिरफ्तार गर्न पुर्जी काटे । लेनिनले करीब साढे तीन महिना भूमिगत भएर काम गरे । सन् १९१७ को अर्धभूमतिकालमा नै लेनिनले एक अत्यन्तै चर्चित पुस्तक ‘राज्य र क्रान्ति‘ लेखे, जसले मार्क्सवादको राज्यसिद्धान्त उल्लेख गर्नमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। यसमा उनले वैज्ञानिक समाजवादलाई विस्तृत ढंगले व्याख्या गरेका थिए। यो पुस्तकमा लेनिनले समाजवाद र साम्यवादलाई साम्यवादी समाजको विकासका दुई खुड्किलाहरूको रूपमा हेरेका थिए। मार्क्स र एङ्गेल्सको विचारलाई विकास गर्दै उनले समाजवादले अनिवार्य साम्यवादमा संक्रमण गर्नेछ भन्ने कुरा स्पष्ट पारेका थिए । यसबाट लेनिनले राज्यसत्तामा सर्वहारा अधिनायकत्व किन आवश्यक छ र यसको ऐतिहासिक भूमिका के हो भन्ने कुरा खुलस्त पारे । उनले क्रान्तिमा कम्युनिष्ट पार्टीको भूमिकाबारे पनि महत्वपूर्ण विचार प्रकट गरेका थिए । यस पुस्तकमा लेनिनले क्रान्तिको पद्धति र कलाको बारेमा विस्तृत चर्चा गरेका छन् । उनले यस पुस्तकमा विश्व क्रान्तिलाई गहिरिएर अध्ययन गरी क्रान्तिका सम्बन्धमा केही नियमहरू प्रस्तुत गरेका छन् । लेनिनले यस पुस्तकमा राज्यसँग सम्बन्धित विचारहरू पनि दिएका छन्।

सोभियतहरूको पुनःनिर्वाचनमा बोल्सेभिकहरुले बहुमत पाए । उनीहरुले पेट्रोग्राड र मास्कोका सोभियतहरुमाथि आफ्नो नियन्त्रण कायम गरे । उनीहरू फेरि प्रमुख शक्तिको रूपमा देखा परे । लेनिनले विद्रोहको लागि विस्तृत योजना तयार गरे । लेनिनको नेतृत्वमा पार्टी केन्द्रीय समितिले विद्रोहको तयारी गर्दै देशभर सुनियोजित क्रियाकलाप शुरु गर्यो । २४ अक्टोवरको दिन बेलुकीपख आफ्नो जीवनलाई खतरामा पार्दै पेट्रोग्राडका ती सुनसान सडक हुँदै लेनिन स्मोल्नि आए र विद्रोहको प्रत्यक्ष नेतृत्व गर्न थाले । भोलिपल्ट २५ अक्टोबरमा पेट्रोग्राडका टेलिफोन, टेलिग्राफ तथा रेडियो स्टेसनका कार्यालयहरु, नेभा नदीका पुलहरु, रेल स्टेसन र राजधानीका अन्य मुख्य-मुख्य अड्डामाथि विद्रोही मजदूर, सिपाही र नौसैनिकहरुले कब्जा गरे । त्यसपछि क्रान्तिकारी सेनाले आकस्मिक प्रहारद्वारा अस्थायी सरकारका मन्त्रीहरु बसेको शिशिरप्रासाद कब्जा गरे । त्यसपछि कम्युनिष्ट पार्टीले फेब्रुअरी क्रान्तिपछि गठित अस्थायी सरकारलाई अपदस्थ गरेको घोषणा गर्यो । त्यसको लगतै लेनिनको नेतृत्वमा रूसमा सर्वहारावर्गको पहिलो सरकार गठन भयो, जसले समाजवादी शासन प्रणालीको स्थापना र विकासको लागि सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व भएको समाजवादी राज्यसत्ताको शुरुवात गर्यो । यो क्रान्ति नै अक्टोबर क्रान्तिको नामले विश्वमा चिनिन्छ। यसरी अक्टोबर २५, १९१७ मा लेनिन र उनको बोल्सेभिक पार्टीले सत्ता कब्जा गर्र्यो। यसलाई अक्टोबर क्रान्ति वा बोल्सेभिक क्रान्ति पनि भनिन्छ।यो क्रान्तिमा गरीब किसान, सिपाही र मजदूरहरू संलग्न थिए भन्ने स्पष्ट छ। समग्रमा यो गरीब किसानको क्रान्ति थियो । अधिकांश कामदारहरू अर्धकिसान पनि थिए। यस पृष्ठभूमिमा क्रान्तिसँग सम्बन्धित बुद्धिजीवी वर्गले भावी समाजलाई समाजवादी स्वरूपमा परिकल्पना गरे । यसमा लेनिनको महत्वपूर्ण भूमिका थियो ।लेनिनले रूसी समाजवादी संघीय सोभियत गणतन्त्र स्थापना गरे र नयाँ सरकारको नेतृत्व गरे।नयाँ सरकारको स्थापनापछि लेनिनले धेरै परिवर्तन गरे । उनले चाँडै जर्मनीसँग शान्ति कायम गरे। सोभियत संघलाई प्रथम विश्वयुद्धबाट बाहिर निकाले। उनले जमिन्दारहरूबाट जमिन लिएर किसानहरूमाझ बाँडिदिए।सन् १९१७ मा उनले रूसको पुनर्निर्माणको लागि एक योजना बनाए र यो धेरै सफल भयो। लेनिनले आफ्नो अध्यक्षतामा सोभियत सरकारको स्थापना गरे र कडा अनुशासनका साथ देशलाई नियन्त्रणमा राखे। देशको विकासका लागि धेरै प्रयास गरे। लेनिनको नेतृत्वमा बोल्सेभिक कम्युनिष्ट पार्टीले तुरुन्तै देशको अधिकाँश शक्ति आर्थिक निर्माणतर्फ लगायो । यातायात, इन्धन, उद्योग तथा अन्य महत्वपूर्ण आर्थिक क्षेत्रहरुको पुनरुत्थान शुरू भयो । समाजवाद तथा साम्यवाद निर्माणको लागि बृहत् उद्योगको विकास गर्नुपर्छ, देशकलाई विद्युतीकरण गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा लेनिनले जोड दिए । लेनिनले अर्थव्यवस्थाको पुनरुत्थान कार्य कृषिबाट शुरु गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिए । कम्युनिष्ट पार्टी र सोभियत सरकारद्वारा प्रस्तुत नयाँ आर्थिक नीति पूँजीवादबाट समाजवादतर्फको संक्रमणकालको लागि एक मात्र सही नीति थियो । लेनिनले राष्ट्रमा विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा भैरहेको विकासप्रति गम्भीर रूपमा चासो दिन्थे । नयाँ आविष्कारप्रति उनी जिज्ञासा राख्थे र आविष्कारकहरुलाई प्रोत्साहित गर्थे । उनी जनतालाई सरकारको सेवा सर्वसुलभ रूपमा दिन र आर्थिक अनुशासनको कठोरतापूर्वक पालना गर्न ध्यान दिन्थे । नयाँ नीति अन्तर्गत रूसी अर्थतन्त्रमा धेरै सुधार भएको थियो।

पेट्रोग्रादमा ६ मार्च १९१८ मा पार्टीको सातौँ महाधिवेशन भयो । महान् अक्टोबर समाजवादी क्रान्तिको विजयपछि भएको यो पहिलो महाधिवेशन थियो । लेनिनले महाधिवेशनको सबै नेतृत्व गरेका थिए । ‍त्यसमा उनले धेरै पटक विभिन्न विचारहरू व्यक्त गरेका थिए। यो महाधिवेशनले बहुमतबाट लेनिनवादी नीतिको समर्थन गर्‍यो र ‘‘युद्ध तथा शान्ति सम्बन्धी प्रस्ताव’’ पनि पारित गर्यो । लेनिनको प्रस्ताव अनुसार पार्टीको नाम बदल्ने निर्णय भयो र पार्टीको नाम रूसी कम्युनिस्ट (बोल्सेविक) पार्टी रहन गयो ।११ मार्च १९१८ मा सोभियत सरकार मस्को सर्यो र मस्को सोभियत राष्ट्रको राजधानी बन्यो । जन कमिसार परिषद् र अखिल रसियाली केन्द्रीय कार्यकारिणी समितिका कार्यालयहरु क्रेमलिन भवनमा सरे । लेनिन पनि क्रेमलिन सरे। सोभियत सरकार बनेपछि लेनिनले लामो समय शासन गर्न सकेनन् ।

नोभेम्बर १९२२ मा  लेनिनले मस्कोमा भएको सोभियतको पूर्ण बैठकमा भाषण गरे, जसमा उनले सोभियत शासनको पाँच वर्षको समीक्षा गरेका थिए। उनले “नयाँ आर्थिक नीति (NEP) सहितको रूस समाजवादी रूस बन्ने” दृढ विश्वास व्यक्त गरे। उनी गम्भीर बिरामी हुनुअघि राष्ट्रका नाममा उनको यो अन्तिम भाषण थियो। बिरामी हुँदा पनि लेनिनले धेरै महत्त्वपूर्ण लेखहरू लेखेका थिए, जसमा उनले सहकारी निर्माणको बाटोबाट किसानहरूलाई त्यसमा सामेल गरेर देशमा समाजवाद निर्माण गर्ने योजनाको रूपरेखा प्रस्तुत गरेका थिए। लेनिनले कृषिको विकासका लागि सामूहिक सिद्धान्तलाई क्रमशः कृषिमा समावेश गरी पहिले बिक्रीमा र त्यसपछि कृषि उपज बढाउने उद्देश्य हासिल गर्न आवश्यक रहेको प्रस्ताव गरेका थिए ।डिसेम्बर १९२२ मा सोभियतहरूको पहिलो अखिल-संघीय कांग्रेस आयोजित गरिएको थियो। लेनिन र स्टालिनको प्रस्तावमा सोभियत राष्ट्रहरूको एक स्वैच्छिक राज्य संघ गठन भयो, जसलाई सोभियत समाजवादी गणराज्यहरूको संघ (USSR) भनेर चिनिन्छ। मूलतः सोभियत संघ रूसी सोभियत संघीय समाजवादी गणतन्त्र र तीन अन्य गणतन्त्रहरू, ट्रान्सकाकेशियन, युक्रेन र बेलारूस मिलेर बनेको थियो। त्यसको केही समयपछि मध्य एसियामा तीन स्वतन्त्र युनियन सोभियत गणतन्त्र – उज्वेकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान र ताजिकिस्तानको स्थापना भयो। यी सबै गणतन्त्रहरू १९२२ मा एकताबद्ध सोभियत राज्यहरूको एकल संघ – U.S.S.R. – स्वैच्छिक र समान आधारमा सोभियत संघबाट स्वतन्त्र रूपमा अलग हुने अधिकार तिनीहरूमध्ये प्रत्येकको लागि आरक्षित थियो। यसले सोभियत शक्तिको सुदृढीकरणलाई चित्रित गर्र्यो। यो राष्ट्रिय प्रश्नमा बोल्सेभिक पार्टीको वैचारिक नीतिको लागि ठूलो जीत थियो। सन् १९२३ को अन्त सम्म  सबै क्षेत्रमा आर्थिक प्रगति देख्न सकिन्छ। १९२१ देखि  त्यहाँ कृषि बालीहरू उब्जाउने क्षेत्रमा ठूलो वृद्धि भएको थियो र कृषिमा लगातार सुधार भइरहेको थियो। समाजवादी उद्योगको विकास र विस्तार हुँदै गयो । श्रमिक वर्गको संख्यामा ठूलो वृद्धि भएको थियो । तलब बढेको थियो । सन् १९२० र १९२१ को तुलनामा मजदूर र किसानको जीवन सहज र राम्रो भएको थियो । यद्यपि  उद्योग अझै पूर्ण रूपमा युद्धपूर्वको स्तरमा फर्किन सकेको थिएन र अझै देशका १० लाख मानिस बेरोजगार भएका थिए।

साम्राज्यवादीहरूले लेनिन गम्भीर बिरामी भएको तथ्यको फाइदा उठाउँदै आफ्ना दलालहरूलाई पार्टी लाइन विरुद्ध आक्रमण गर्न सक्रिय बनाए। जनवरी १९२४ मा सोभियत पार्टीको तेह्रौं महाधिवेशन भयो । शहर र गाउँबीचको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने उद्देश्यका साथ तेह्रौँ महाधिवेशनले फलाम तथा स्टिल उद्योगको द्रूत विकासको आवश्यकतामा विशेष जोड दिँदै मुख्यतया साना उद्योगलाई थप विस्तार गर्न निर्देशन दिएको थियो । यसले बजारको नियन्त्रण प्राप्त गर्न र व्यापारको क्षेत्रबाट निजी पूँजीलाई पूर्णतया बहिष्कार गर्ने कार्य र जिम्मेवारी व्यापारिक निकायहरूलाई दिएको थियो। यसले किसानलाई सस्तो राज्य ऋण बढाउन निर्देशन दिएको थियो ताकि साहूकारहरूलाई ग्रामीण इलाकाबाट हटाउन सकियोस्। यसले ग्रामीण क्षेत्रका कृषकहरूमा सहकारी आन्दोलनको अधिकतम विकास गर्न सर्वोपरी कार्यका रूपमा आह्वान गरेको थियो ।तेह्रौँ कांग्रेसले लेनिन मनोनयनको महत्त्वलाई जोड दियो र पार्टीका युवा सदस्यहरू र लेनिन मनोनयनका सबै नयाँ सदस्यहरूलाई लेनिनवादका सिद्धान्तहरूमा शिक्षित गर्न अझ बढी प्रयास गर्नुपर्ने आवश्यकतातर्फ पार्टीको ध्यानाकर्षण गरायो। यद्यपि, त्यही वर्षको जनवरी २१ मा एउटा विपत्तिले पार्टीको नीतिलाई धुमिल बनाइदियो। लेनिनको मृत्यु मस्को नजिकैको गोर्की गाउँमा भएको थियो ।सन् १९१८ मा उनीमाथि दुईवटा आत्मघाती हमला भएको थियो ।त्यसैको कारणले उनको ५४ वर्षको उमेरमा नै मृत्यु भएको थियो ।इतिहासका क्रान्तिकारी नेता लेनिनको मृत्यु २१ जनवरी १९२४ मा भएको थियो ।

लेनिनवाद (लेनिनका सिद्धान्त) र यसका आधारहरू

सन् १९२४ मा लेनिनको मृत्यु पछि, लेनिनवादलाई बोल्सेभिक पार्टीले एक सिद्धान्तको रूपमा पेश गरेको थियो। यो साम्राज्यवादको विश्लेषण, पूँजीवादको उच्चतम र अन्तिम चरण, साम्राज्यवादी युगमा मजदूर वर्गको सङ्घर्षको नेतृत्व गर्न मार्क्सवाद लागू गर्ने अनुभव र सोभियत गणतन्त्र र समाजवाद निर्माणका लागि अक्टोबर क्रान्तिको अनुभवमा आधारित थियो। स्टालिनको नेतृत्वमा रहेको सोभियत संघको कम्युनिष्ट पार्टीले यस मूल्याङ्कनपछि मार्क्सवादको विज्ञान लेनिनवादमा थप विकसित भएको निष्कर्षमा पुग्यो । यसरी लेनिनवादलाई साम्राज्यवाद र सर्वहारा क्रान्तिको युगको मार्क्सवादको रूपमा परिभाषित गरिएको छ। यो सामान्यतया सर्वहारा क्रान्तिको सिद्धान्त र रणनीति तथा विशेषगरी सर्वहारा वर्गको अधिनायकवादको सिद्धान्त र रणनीति हो। साम्राज्यवादको विरोध गर्न र शोषण र उत्पीडनबाट मजदूर वर्ग र उत्पीडित जनताको मुक्तिको लागि लड्न चाहनेहरूका लागि लेनिनवादको सिद्धान्त र अभ्यास आवश्यक छ। सर्वहारा वर्गद्वारा संघर्षरत किसान र अन्य उत्पीडित वर्गहरूलाई परिचालन गरेर पूँजीपति वर्गको अधिनायकवादलाई परास्त गर्ने र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वमा समाजवादी व्यवस्थाको निर्माण गर्ने अक्टोबर क्रान्तिको बाटो नै सम्पूर्ण समाजले भोगिरहेका सबै समस्याहरूको एक मात्र समाधान हो र विश्वव्यापी रूपमा यही नै समाधानको बाटो हो।

लेनिनवाद रूसी मार्क्सवादी क्रान्तिकारी भ्लादिमिर लेनिनद्वारा विकसित राजनीतिक विचारधारा हो, जसले साम्यवादको स्थापनाको राजनीतिक प्रस्तावनाको रूपमा क्रान्तिकारी अग्रदस्ताको नेतृत्वमा सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व स्थापना गर्ने प्रस्ताव गर्दछ। लेनिनवादी अग्रदस्ता पार्टीको कार्य भनेको मजदूर वर्गलाई राजनीतिक चेतना (शिक्षा र संगठन) र रुसी साम्राज्य (१७२१–१९१७) मा पूँजीवादलाई परास्त गर्न आवश्यक क्रान्तिकारी नेतृत्व प्रदान गर्नु हो। लेनिनवादी क्रान्तिकारी नेतृत्वको आधारमा, कम्युनिष्ट घोषणापत्र (१८४८) ले कम्युनिष्ट पार्टीलाई “हरेक देशका मजदूर वर्ग पार्टीहरूको सबैभन्दा उन्नत पार्टीको रूपमा चिनाएको छ; जुन वर्ग अरू सबैभन्दा अगाडि छ।” अग्रगामी पार्टीको रूपमा, बोल्सेभिकहरूले द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको सैद्धान्तिक ढाँचाबाट इतिहासलाई हेरे, जसले पूँजीवादलाई सफलतापूर्वक उखेल्ने र समाजवाद स्थापना गर्ने राजनीतिक प्रतिबद्धतालाई पुष्टि गर्यो । र, क्रान्तिकारी राष्ट्रिय सरकारको रूपमा, सामाजिक-आर्थिक रूपान्तरणलाई सबै माध्यमबाट साकार पार्ने काम गरिदियो। लेनिनवादले पूँजीवादलाई अस्वीकार गर्ने चेतना फैलाउने काम गर्यो। लेनिनको समाजवादको अवधारणा दीर्घकालीन सोचमा आधारित थियो, जुन वर्तमानको यथार्थसँगको व्यावहारिक समन्वयमा आधारित थियो । यसमा किसानहरूप्रति सहानुभूति र तानाशाही शासन प्रणालीका त्रुटिहरूलाई हटाउने कुरा समावेश थियो।

पूँजीवादी साम्राज्यवादको सिद्धान्त

सन् १९१६ मा लेनिनले पूँजीवादको अन्त्यको बारेमा ‘साम्राज्यवाद : पूँजीवादको उच्चतम अवस्था (Imperialism: The Highest Stage of Capitalism)  नामक पुस्तक लेखे । कार्ल मार्क्सले पूँजीपति वर्ग र मजदूर वर्गबीचको सङ्घर्षमा पूँजीपति वर्गको विनाश हुने भविष्यवाणी गरेका थिए । तर धेरै देशमा पूँजीपति र मजदूर वर्गबीच शान्तिपूर्ण सम्बन्ध विकास भयो र पूँजीपति वर्गको विकास हुन थाल्यो । यो अवस्था देखेर धेरै चिन्तकहरूले मार्क्सका सिद्धान्तहरूमा आपत्ति जनाउन थाले। मार्क्सको एक सच्चा अनुयायी भएकाले  लेनिनले मार्क्सलाई यो आलोचनाबाट बचाउने काम गरे। लेनिनले पूँजीवाद एउटा नयाँ र अन्तिम चरणमा पुगिसकेको छ, जसलाई यसले साम्राज्यवादको रूपमा पोषण गरिरहेको छ भन्ने कुरा बताए । लेनिनले सन् १९१४ को प्रथम विश्वयुद्धमा सहभागी सबै देशका विभिन्न वर्गले आपसी मतभेद र द्वन्द्व बिर्सेर राष्ट्रिय एकताका लागि काम गरेको कुरा स्पष्ट पारे । सबै देशका मजदूरले आफ्नो कुनै देश हुँदैन भन्ने कुरा बिर्सेका छन् । त्यसैले मार्क्सको वर्गसंघर्षको अवधारणा कार्यान्वयन हुन सकेन र मार्क्सका अन्य भविष्यवाणीहरू पनि असत्य प्रतीत हुनलागे । लेनिनले बेलायतजस्तो पूँजीवादी वर्गको अवस्था नबिग्रनुको कारण उपनिवेशवाद र साम्राज्यवादबाट प्राप्त हुने धन हो भनेका छन् । साम्राज्यवादले सर्वहारा वर्ग र शोषणको प्रकृति परिवर्तन गरेको छ । लेनिन भन्छन्, मार्क्सका सिद्धान्तहरूमा साम्राज्यवादको कुनै विरोध छैन, बरु तिनलाई बलियो बनाइनेछ। यद्यपि यो सत्य हो कि साम्राज्यवादको अन्तिम चरणमा पुगेर पूँजीवादको विनाश हुन्छ भन्ने अवस्था मार्क्सले कहिल्यै सोचेका थिएनन् । यसै कारण मार्क्सको सिद्धान्तको आलोचना गरिएको हो।

लेनिनले साम्राज्यवादको सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दा साम्राज्यवाद पूँजीवादको अन्तिम चरण हो भने । पूँजीवादको विकाससँगै केन्द्रीकरणको प्रवृत्ति पनि बढ्दै जान्छ र विभिन्न उद्योगका ठूला संस्था, ट्रस्ट, आदि बन्न थाल्छन् । मुट्ठीभर पूँजीपतिहरूले सबै उद्योगहरूलाई एकाधिकार गर्न थाल्छन्। वित्तीय क्षेत्रमा पनि यस्तै अवस्था छ । बैंकहरूमा उद्योगपतिहरूको नियन्त्रण कायम गरेर केन्द्रीकरणलाई प्रोत्साहन गरिन्छ। यस्ता उद्योग र वित्तीय पूँजीको स्वाभाविक प्रवृत्ति विस्तारात्मक हुन्छ । पूँजीपतिहरूले आफ्नो देश र अन्य देशहरूमा आफ्नो पूँजी लगानी गरेर उद्योग स्थापना गर्छन्।यिनीहरूले यति ठूलो नाफा कमाउन चाहन्छन् कि यसले पूँजी र वस्तुको निर्यातलाई निम्त्याउँछ। यसका तीनवटा सम्भावित परिणामहरू छन् – यसको पहिलो परिणाम भनेको पूँजीपतिहरूले आफ्नो पूँजी लगानी गर्ने देशहरूमा आफ्नो नाफा बढाउन कच्चा पदार्थ प्राप्त गरी तयार वस्तुको रूपमा बेचेर आफ्नो लक्ष्य हासिल गर्न चाहन्छन्। यसका लागि उनीहरूले त्यहाँ आफ्ना उपनिवेशहरू स्थापना गर्न विभिन्न प्रयासहरू गरेर त्यहाँका जनतालाई औपनिवेशिक रूपमा शोषण गर्ने प्रयास गर्छन्। यसको दोस्रो परिणाम युद्ध हो। यस प्रकारको पूँजीवादी साम्राज्यवादमा धेरै देशहरूले आफ्नो स्वार्थ सुरक्षित गर्नका लागि बजार र उपनिवेशहरू प्राप्त गर्न एक-अर्कासँग लड्न थाल्छन्। जसका कारण धेरै युद्ध भइरहेका छन् । पूँजीवादी साम्राज्यवादका कारण युद्धहरू यसरी जन्मिन्छन् ।यसको तेस्रो परिणाम साम्राज्यवादको अन्तरविरोधको जन्म हो। पूँजीपति वर्गले आफ्नो स्वार्थका लागि लडेको साम्राज्यवादी युद्धमा मजदूर वर्गलाई आफ्नो बलिको बोका बनाउन खोज्छन् । आवश्यक सश्त्र शिक्षा दिएर राष्ट्रको नाममा लड्न अन्य देशमा पठाउँछन् । तर यो वर्गले चाँडै नै आफ्नो वास्तविक शत्रु को हो भन्ने कुरा बुझ्छ र पूँजीवादविरुद्ध संगठित भई र विद्रोह गर्छ। यसमा वर्ग संगठनका कारण मजदूरको विजय अपरिहार्य हुन्छ । यसरी राष्ट्रवादको नाममा लडिएको युद्धले वर्गयुद्धको रूप लिएर पूँजीवादलाई नष्ट गर्छ ।

लेनिनले पूँजीवादी साम्राज्यवादमा यस्ता धेरै अन्तरविरोधहरू पाइन्छ भनेका छन् । सारा विश्व पूँजीवादी साम्राज्यवादीबीच विभाजित हुँदा यी अन्तरविरोधका कारण पूँजीवादको विनाश हुनु स्वाभाविक हो । यस प्रणालीमा विभिन्न अन्तरविरोधहरू भेटिन्छन्। पूँजी र श्रमबीचको अन्तरविरोध एक अन्तर्विरोध हो ।यसमा  लेनिनले पूँजीवादी व्यवस्थाको पहिलो अन्तरविरोध श्रम र पूँजीको रूपमा पाइन्छ भनेका छन् । पूँजीपतिको लक्ष्य श्रम नाफा कमाउनु हो। यसका लागि उनीहरूले कामदारलाई कम पारिश्रमिक दिएर नाफा बढाउँछन् । यसरी श्रमिकहरूको शोषणले गर्दा उनीहरू क्रान्तितर्फ लाग्न थाल्छन् ।अर्को हो – साम्राज्यवादी शक्तिहरूबीचको अन्तर्विरोध । लेनिनका अनुसार हरेक साम्राज्यवादी शक्ति नयाँ बजार, नयाँ भूभाग र कच्चा पदार्थको स्रोत खोज्ने प्रयासमा लागिरहेको हुन्छ । राष्ट्रिय स्तरमा यो सङ्घर्ष पूँजीपतिहरूबीच चल्छ र अन्तराष्ट्रिय स्तरमा यसको स्वरूप साम्राज्यवादी बन्दै जान्छ। त्यसैगरी औपनिवेशिकता र शासक वर्गबीचको विरोध पनि अर्को अन्तर्विरोध हो । लेनिनका अनुसार औपनिवेशिक नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रका जनता सधैं औपनिवेशिक अत्याचारबाट मुक्त हुने अवसर खोजिरहेका हुन्छन् । अर्कोतर्फ औपनिवेशिक शक्तिहरूले आफ्नो पकड बलियो बनाउन खोज्छन्। यसकारण दुवैबीच संघर्ष शुरु हुनजान्छ।

यसरी लेनिनले पूँजीवादको आन्तरिक अन्तर्विरोधका कारण स्वतः विनाश हुनेछ भनी स्पष्ट पारेका छन्। पूँजीवादको साम्राज्यवादी चरणको लेनिनको वर्णन मार्क्सको पूँजीवादी सञ्चयको सिद्धान्तको विकास हो। मार्क्सले पूँजीवादबाट अपेक्षित नतिजाहरू वास्तवमा उनले अनुमान गर्न नसकेका केही घटनाहरूले हासिल गरेका थिए भनी लेनिनले यस सिद्धान्तद्वारा व्याख्या गर्ने प्रयास गरे। यी घटनाहरू एकाधिकारी पूँजीवाद, वित्तीय-पूँजीवाद र साम्राज्यवादको जन्म थिए। साम्राज्यवाद पूँजीवादी विकासको उच्चतम चरण हो। यो त्यस प्रक्रियाको एक हिस्सा हो, जसद्वारा थप उन्नत गैर-पूँजीवादी वा कम्युनिष्ट समाजको अर्थतन्त्र निर्माण भइरहेको छ। आज विश्वमा साम्राज्यवादी र क्रान्तिकारी सर्वहारा दुई विरोधी शक्तिहरूबीच संघर्ष चलिरहेको छ । स्रोतसाधनको दृष्टिकोणले पूँजीवादी र साम्राज्यवादी अगाडि छन्, तर उनीहरूबीच एकता हुन सक्दैन । बरु सर्वहारा वर्गमा एकता अवश्य स्थापित हुनेछ । यसले पूँजीवादी साम्राज्यवादको अन्त्य गरी समाजवादको स्थापना गर्नेछ । लेनिनको साम्राज्यवादका विशेषताहरू यसरी अझ स्पष्ट पार्न सकिन्छ –

एकाधिकारवादी प्रवृत्तिको जन्म – लेनिनले भनेका छन् –  पूँजीवादी साम्राज्यवादमा उत्पादनको केन्द्रीकरण र पूँजीको विस्तार यस्तो चरणमा पुग्छ कि एकाधिकारको जन्म हुन्छ र आर्थिक जीवनमा यसको हस्तक्षेप बढ्दै जान्छ । यस प्रणालीमा खुला प्रतिस्पर्धाका कारण पूँजीवादीहरू सधैं लाभान्वित हुन्छन्। साना पूँजीपतिहरू खुला प्रतिस्पर्धामा पछि परेका हुन्छन् । पूँजी बढेसँगै उत्पादन पनि बढ्न थाल्छ । जब पूँजीवादी शक्तिहरूले उत्पादन बेच्न अन्तर्राष्ट्रिय बजार खोज्न थाल्छन्, तब साम्राज्यवादी प्रतिस्पर्धा शुरू हुन्छ । यो प्रतिस्पर्धा पूँजी र उत्पादनका साधनहरूमा पूर्ण एकाधिकार भएका ठूला पूँजीवादी देशहरूबीच मात्र हुन्छ। बैंक पूँजी र औद्योगिक पूँजीको एकीकरण – लेनिन भन्दछन् – औद्योगिक पूँजीसँग विलय भएपछि वित्तीय पूँजीवाद र पूँजीपतिहरूको विकास हुन्छ । उद्योगपति र बैंकरहरू सबैभन्दा प्रभावशाली वर्ग भएकाले स्थानीय पूँजीपतिहरूलाई उनीहरूबाट सबै तयार वस्तु र मेसिनरी यन्त्रहरू किन्ने शर्तमा विदेशमा पूँजी ऋण दिन्छन्। यसरी दोहोरो नाफा कमाएपछि उद्योगपति र बैंकरले आपसमा बाँडफाँड गर्छन् । यसरी औद्योगिक पूँजी र बैंक पूँजीको एकीकरणका कारण पूँजीवादी साम्राज्यवादको व्यापक विकास भएको हुन्छ ।

पूँजीको निर्यात – लेनिनका अनुसार शुरुमा पूँजीपतिहरूले उत्पादित वस्तु मात्र निर्यात गर्छन् तर विस्तारै पूँजी पनि निर्यात गर्न थाल्छन् । विदेशमा पूँजी लगानी गरेर त्यहाँ उद्योग स्थापना गर्ने र त्यहाँबाट कच्चा पदार्थ पनि उत्पादन गर्ने गर्दछन् । लेनिनले लेखेका छन् – “पूँजीपतिहरूले एकातिर ब्याजबाट र अर्कोतिर आफ्नो पूँजीको लगानीबाट धेरै नाफा कमाउँछन् ।” युरोपेली मुलुकहरू –  इङ्गल्याण्ड, फ्रान्स र जर्मनीले पूँजी निर्यात गरेर आफ्नो पूँजीवादी साम्राज्यवाद स्थापना गरेका हुन् ।

पूँजीवादी समूहको गठन – लेनिनले ठूला उद्योगपतिहरूले मिलेर उत्पादनको प्रतिस्पर्धा घटाउने र विभिन्न वस्तुहरू उत्पादन गरेर कुनै विशेष वस्तुमा आफ्नो एकाधिकार स्थापना गर्ने कुरा बताएका छन्। यसरी धेरै नाफा कमाएपछि पुनः पूँजी लगानी गरेर अझ बढी नाफा कमाउँछन् । नाफा बढेसँगै पूँजी पनि बढ्छ र पूँजी बढ्दै जाँदा एकाधिकार पनि बढ्छ । यसरी एकाधिकारका कारण विश्व अन्तर्राष्ट्रिय बजारको रूपमा विभाजित हुन्छ ।

विश्वको आर्थिक र भौगोलिक विभाजन – लेनिनका अनुसार ठूला उद्योगपतिहरूले आपसी प्रतिस्पर्धा रोक्नको लागि भौगोलिक आधारमा आफ्नो बजार विभाजित गर्छन्। १९औं र २०औँ शताब्दीमा चीन, अफ्रिका र एसियाका राष्ट्रहरूलाई अमेरिका र रूसले यसैको आधारमा विभाजन गरेका थिए ।

यसरी लेनिनले पूँजीवादी साम्राज्यवादको यो व्यवस्था धेरै दिन टिक्नेछैन भनेर स्पष्ट बनाएका छन् । साम्राज्यवादको विपरीत परिस्थितिले पक्कै पनि एक दिन पूँजीवादलाई नष्ट गर्नेछ। पूँजीपतिहरूको अस्थायी एकताको अन्त्य हुनेछ र सर्वहारा वर्गले एकजुट भएर पूँजीवादलाई नष्ट गर्नेछ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको पुनर्व्याख्या

लेनिनले मार्क्सको द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई आफ्नो पुस्तक ‘भौतिकवाद र अनुभवजन्य आलोचना’ ‘Materialism and Empiric Criticism’  मा पुनर्व्याख्या गरेका छन् । मार्क्सको द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई लेनिनले नयाँ रूप दिएका छन् । लेनिनले मार्क्सको द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई सबै विज्ञानका गहनतम् प्रश्नहरूलाई बुझ्ने क्षमता भएको उच्च ज्ञान बताएका छन्।लेनिन आफैले मार्क्सवादको दर्शन स्टिलको ठोस पिण्ड जस्तै हो, जसबाट त्यसको एउटा अंश पनि छुट्याउन सकिदैन भन्ने कुरा स्वीकार गरेका छन् । दर्शन या त आदर्शवादी वा भौतिकवादी हुनेछ भन्ने एंगेल्सको दृष्टिकोणसँग लेनिन सहमत थिए। उनले आदर्शवादी दर्शनलाई एक ढोंग भने र भौतिकवादी दर्शनको वास्तविकता दर्शाए। द्वन्द्वात्मक पद्धतिको व्याख्या गर्दै लेनिनले सत्य सापेक्षिक र निरपेक्ष पनि हो भनेका छन्। अर्थात् जे आंशिक सत्य हुन्छ त्यो पूर्ण सत्य होइन, तर सत्यको नजिक हुन्छ, निर्जीव वस्तुहरूसँग सम्बन्धित विज्ञानलाई पनि भौतिकवादी तरीकाले बुझ्न सकिन्छ। भौतिकशास्त्र जटिल देखिन्छ किनभने भौतिकशास्त्रीहरूले यसलाई भौतिक रूपमा बुझ्ने प्रयास गरेका छैनन्। द्वन्द्वात्मक विधि विज्ञानको हरेक क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिने यस्तो विश्वव्यापी उपकरण हो। यसलाई सामाजिक विज्ञानमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने छैन ।

लेनिननका अनुसार द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको सामाजिक विज्ञानसँग भन्दा प्राकृतिक विज्ञानसँग घनिष्ट सम्बन्ध हुन्छ। दर्शन र समाजशास्त्र एकपक्षीय हुन्छन् । अर्थशास्त्रका शिक्षक पूँजीपति वर्गका वैज्ञानिक विक्रेता मात्र हुन् र दर्शनका शिक्षक धर्मशास्त्रका हुन् । धेरैभन्दा धेरै समाजको कुनै पनि वैज्ञानिक सिद्धान्त निरूपित गर्न सक्ने आर्थिक र ऐतिहासिक विकासको खोज हो। यो सबै गर्न सक्ने क्षमता द्वन्द्वात्मक भौतिकवादमा मात्र छ । दर्शन, अर्थशास्त्र र राजनीतिमा वैज्ञानिक यर्थाथता र निष्पक्षता एकमात्र बहाना हो, जसद्वारा सुरक्षित हितहरूको पूर्ति हुन्छ। द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद अन्तर्गत सामाजिक विज्ञानका दुई प्रणालीहरू छन् – एउटा मध्यम वर्गको हितको लागि र अर्को सर्वहारा वर्गको हितको लागि हो। सर्वहारा वर्गको श्रेष्ठता यस तथ्यमा निहित छ कि द्वन्द्ववादले सर्वहारा वर्ग जागृत वर्ग र सामाजिक प्रगतिको बाहक हो भनेर प्रमाणित गर्छ। यसको विपरीत पूँजीवादलाई समाजवादमा परिणत हुनबाट रोक्ने यस्ता कार्यहरूको प्रतिपादक मध्यम वर्ग हो।द्वन्द्वात्मक पद्धतिमा विकास तल्लो तहदेखि उच्च तहसम्म समरसतापूर्ण तरीकाले हुँदैन । यो वस्तु र संस्थाहरूमा निहित आपसी अन्तर्विरोधहरूको परिणाम हो। त्यसैले प्रत्येक व्यक्तिले श्रमजीवी वर्ग र पूँजीपति वर्गको हितको विकासका लागि समन्वय र सम्झौताको नीति अवलम्बन गर्नुको सट्टा समाजवादको विकास गर्न सदैव सम्झौता नगर्ने नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ ।यसरी लेनिनले यही सिद्धान्तमार्फत मार्क्सका सिद्धान्तलाई जोगाउने प्रयास गरेका छन् ।

क्रान्तिको सिद्धान्त र रणनीति

लेनिनले आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक ‘राज्य र क्रान्ति’ (State and Revolution) मा क्रान्तिसँग सम्बन्धित विचारहरू दिएका छन्। मार्क्सका एक सच्चा अनुयायी भएर पनि लेनिनले समाजवादको विकासवादी सिद्धान्तको फरक धारणा राखेका छन् । मार्क्सवादको विपरीत काम गर्दा पनि उनले आफ्नो विचारमा मार्क्सको भावनालाई कायम राखेका छन् । उनको क्रान्तिको सिद्धान्त एक व्यावहारिक पक्ष हो। लेनिनले बर्नस्टिन र बेलायतको फेबियन पार्टीको विकासवादी प्रक्रियाबाट क्रमशः समाजवाद स्थापना गर्न सकिन्छ भन्ने कुरालाई अस्वीकार गरेका छन्। लेनिनले क्रान्तिको सिद्धान्तको व्याख्या गर्दै क्रान्तिबाट मात्रै समाजवाद स्थापना गर्न सकिने कुरा स्पष्ट पारे ।लेनिनले आफ्नो पुस्तक ‘राज्य र क्रान्ति’ मा लेखेका छन्, ‘अहिले श्रमिक वर्गको आन्दोलनमा मार्क्सका सिद्धान्तका क्रान्तिकारी पक्षलाई बिर्सिएको छ । यसले मार्क्सवादको क्रान्तिकारी भावनालाई धूमिल बनाइदिएको छ। यस्तो अवस्थामा मार्क्सवादको क्रान्तिकारी पक्षसहितको मौलिक शिक्षालाई पुनर्स्थापना गर्नु हाम्रो पहिलो कर्तव्य हो ।”  राज्यको क्रमशः अन्त्यको मार्क्सको विचारलाई केही व्यक्तिले गलत व्याख्या गरेका छन्, मार्क्सले यसो भन्नुको अर्थ पूँजीवादी राज्यको क्रमशः अन्त्य होइन, सर्वहारा अधिनायकत्वको अन्त्य हो। एङ्गेल्सले भनेका थिए –  पूँजीवादी राज्यलाई बिस्तारै नभई क्रान्तिद्वारा बलपूर्वक ध्वस्त पार्नुपर्दछ। त्यसकारण मार्क्सका शिक्षाको सही व्याख्या भनेको क्रान्तिद्वारा राज्यको अन्त्य गरिनु हो।

मार्क्सले सबै देशमा क्रान्ति आवश्यक ठानेनन् तर लोकतान्त्रिक मुलुकमा क्रान्ति आवश्यक छैन भन्ने उनको मान्यता थियो । तर लेनिनले एकाधिकारवादी पूँजी, साम्राज्यवाद र विश्वयुद्धले परिस्थिति परिवर्तन गरेको  कुरा बताए । आज बेलायत र अमेरिका जस्ता लोकतान्त्रिक देशहरू पनि साम्राज्यवादी र सैन्यवादी बनेका छन् । त्यसैले यी देशका मजदूरहरू क्रान्तितर्फ अघि बढ्नु नै उनीहरूको एकमात्र उपाय हो ।

लेनिनको क्रान्तिको सिद्धान्तको व्यावहारिक पक्ष – लेनिनले आफ्नो क्रान्तिका सिद्धान्तलाई व्यवहारिकता दिन सन् १९०५ मा ‘सामाजिक जनवादका दुई रणनीति’ ‘Two tactics of Soical Democracy in Democratic Revolution’  र सन् १९१७ मा ‘राज्य र क्रान्ति’ जस्ता पुस्तकहरू लेखेका हुन्। लेनिनले सन् १९०५ को मजदुर क्रान्तिको पनि नेतृत्व गरेका थिए । यसको असफलतामा उनले १९१७ को क्रान्तिको लागि आधार तयार पारेका थिए। जारको अधिनायकवादबाट पीडित जनतालाई संगठित गरेर लेनिनले जारलाई सत्ताच्युत गरे। लेनिनले शान्तिवादी मार्क्सवादीहरूलाई विकासवादी तरिकाले समाजवाद स्थापना गर्नुको सट्टा उनीहरूले पनि क्रान्तिलाई समर्थन गर्नुपर्छ भनेर चुनौती दिए। सन् १९१७ को क्रान्तिमा यस्ता धेरै मार्क्सवादी पनि सहभागी थिए, जसले शान्तिपूर्ण ढंगले समाजवाद ल्याउने कुरा गर्थे । उनले आफ्नो क्रान्तिको सिद्धान्तलाई ‘पार्टी सिद्धान्त’ प्रस्तुत गरेर व्यापक आधार प्रदान गरे। उनले सर्वहारा वर्गमा वर्ग-चेतना जगाउन, क्रान्तिको लागि तयार पार्न र क्रान्तिको आह्वान गर्न केही सक्षम र दक्ष क्रान्तिकारीहरूको समूह तयार गरे। आवश्यक संगठनले मात्र रूसमा जारशाही शासनलाई पल्टाउन सक्छ र यहाँ श्रमिक वर्गको अधिनायकवाद स्थापना गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास लेनिनलाई थियो। त्यसैले उनले सन् १९१७ को क्रान्तिमार्फत जारशाहीको अन्त्य गरी रूसमा सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व स्थापना गरे ।

क्रान्तिको अपरिहार्यता – लेनिनलाई रूसको अवस्था फरक छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा थाहा थियो। रूसमा औद्योगिक विकास त्यति हुन सकेको छैन कि मजदूर वर्गले आफूलाई संगठित गरेर पूँजीपतिहरूका विरुद्ध आवाज उठाउन सकून्। मार्क्सवादी सिद्धान्त र शिक्षाको गलत व्याख्या गरेर मजदूरहरूले क्रान्तिको बाटो अवरुद्ध गरिरहेका छन् । समाजवाद विस्तारै स्थापित हुन सक्दैन । रूसको अवस्था हेर्दा त्यहाँको राजतन्त्रलाई क्रान्तिबाट हटाउनुपर्छ ताकि त्यहाँ श्रमिक वर्गको अधिनायकत्व स्थापना होस् । त्यसैले लेनिनले रूसमा कम्युनिष्ट क्रान्तिलाई अपरिहार्य ठानेर सन् १९१७ को रूसी क्रान्ति सफलतापूर्वक सञ्चालन गरे र जारशाहीलाई उखेलेर त्यहाँ मजदूर वर्गको अधिनायकत्व स्थापना गरे।

क्रान्तिको रणनीति –  विश्वका धेरै क्रान्तिहरू गहिरिएर अध्ययन गरेपछि लेनिनले क्रान्तिको रणनीतिबारे आफ्नो विचार प्रस्तुत गरेका हुन्। सन् १९०५ को रूसी क्रान्ति असफल भएपछि लेनिनले निरर्थक हिंसाको विरोध गर्न थाले । लेनिनले क्रान्ति एउटा कला हो र यसलाई सिकाउन सकिन्छ भन्ने स्वीकार गरे ।जसलाई क्रान्तिको कला थाहा हुन्छ, ऊ सफल क्रान्तिकारी बन्छ । सफल क्रान्तिको प्रविधि निम्न कुराहरूमा आधारित हुन्छ –  क्रान्तिलाई ख्याल-ख्याल ठान्नुहुँदैन, सोचेर मात्र शुरु गर्नुपर्छ र उद्देश्य पूरा नभएसम्म जारी राख्नुपर्छ। क्रान्तिलाई बीचमा छाड्दा क्रान्तिका सबै उद्देश्य स्वतः समाप्त हुन्छन् ।क्रान्ति शुरु गर्नु अघि  आफ्नो अवस्था र समयको सही अनुमान गर्नुपर्छ। सबै शक्ति एक निश्चित ठाउँमा र निश्चित समयमा प्रयोग हुन सकेन भने विपक्षी दलले क्रान्तिलाई दबाउन सक्छ ।क्रान्तिकारीहरूले शत्रु पक्षलाई यताउता तितरबितर भएको बेलामा अकस्मात् आक्रमण गर्नुपर्छ अर्थात् क्रान्तिकारीहरूले एम्बुसिङ गरेर मात्रै आक्रमण गर्नुपर्छ ताकि शत्रु पक्षलाई सम्हालिने मौका नमिलोस् ।

क्रान्तिकारीहरूको संगठित पार्टीको महत्त्व – सन् १९१७ को रूसी क्रान्तिलाई व्यावहारिक र सफल बनाउन लेनिन आफैंले पेशागत क्रान्तिकारीहरूको समूह बनाए । क्रान्तिलाई सफल बनाउन पेसागत क्रान्तिकारीले मात्र नेतृत्वदायी भूमिका खेल्ने उनको मान्यता थियो । त्यसैले उनले पेशागत क्रान्तिकारीहरूको संगठित समूहको विचार प्रस्तुत गरेका छन्। लेनिनले क्रान्तिलाई सफल बनाउने आफ्नो व्यवसाय मान्ने व्यक्तिबाट व्यावसायिक क्रान्तिकारीको अर्थ लिएका छन् । जसरी प्रहरी र सेनालाई तालिम दिइन्छ, त्यसैगरी पेशागत क्रान्तिकारीहरूलाई पनि उचित शिक्षा र तालिम दिनुपर्छ । लेनिनका अनुसार मुट्ठीभर प्रशिक्षित क्रान्तिकारीहरूले हजारौं श्रमिकहरू भन्दा धेरै राम्रो काम गर्न सक्छन्। लेनिनले आफ्नो पुस्तक ‘के गर्ने ?‘ मा यो कुरा स्पष्ट पारेका छन्। उनले तालिमप्राप्त र संगठित क्रान्तिकारीहरूको समूहलाई कडा अनुशासनमा बाँध्नुपर्ने र यसका सबै गतिविधि गोप्य राख्नुपर्ने बताए । यो दललाई कम्युनिष्ट सिद्धान्तको गहिरो ज्ञान हुनुपर्छ । लेनिनले लेखेका छन्- “अत्यन्त उन्नत सिद्धान्तको आधारमा चल्ने पार्टीले मात्र लडाकु अग्रदस्ताको भूमिका खेल्न सक्छ।” लेनिनले कम्युनिष्ट क्रान्तिलाई फलदायी बनाउन विशेष प्रकारको कम्युनिष्ट पार्टी निर्माण गर्ने कुरा गरे र कम्युनिष्ट पार्टीलाई नै कडा अनुशासनमा बाँधेर १९१७ को कम्युनिष्ट क्रान्तिलाई सफल बनाएर पेशागत क्रान्तिकारीहरूको संगठित पार्टीको महत्त्व प्रमाणित गरे। प्रथम विश्वयुद्धको समयमा रूसको अनुकूल परिस्थितिको फाइदा उठाउँदै लेनिनले पूँजीवादको विकास नगरी कम्युनिष्ट क्रान्तिलाई सफल बनाएका हुन् । पहिलो विश्वयुद्धमा रूस पक्कै पराजय हुनेछ भन्ने विश्वास लेनिनलाई थियो । त्यसैले उनले बलियो कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना गरेर क्रान्तिको मार्ग प्रशस्त गरे । यसरी लेनिनले औद्योगिक रूपमा पिछडिएको देश रूसमा पनि समाजवादी क्रान्तिको बाटो खोलेर ठूलो काम गरेका हुन् । त्यसैले लेनिनलाई क्रान्ति विज्ञानका गुरु समेत मान्ने गरिएको पाइन्छ । उनको क्रान्तिको सैद्धान्तिक र व्यवहारिक पक्षमा देखिएको समन्वय अन्यत्र विरलै पाइन्छ । व्यावसायिक क्रान्तिकारीहरूको दल सम्बन्धी उनको विचार राजनीतिक चिन्तनको इतिहासमा अमूल्य योगदान हो।

पार्टी संगठनको सिद्धान्त

लेनिनको पार्टी संगठनको सिद्धान्त उनको कम्युनिस्ट क्रान्तिको सिद्धान्तको आधार हो। लेनिनले कम्युनिष्ट क्रान्तिको सफलताका लागि संगठित पार्टीको आवश्यकतालाई जोड दिएका छन् । मार्क्सवादलाई परिमार्जन गर्दा लेनिनले वर्गीय चेतनाभन्दा पार्टी संगठनलाई महत्वपूर्ण बताएका छन् ।उनका अनुसार बलियो र व्यवस्थित पार्टी बिना कुनै पनि क्रान्ति सफल हुँदैन । पूँजीवादले मजदूर वर्गको क्रान्तिकारी चेतनालाई बलपूर्वक दबाउन सक्छ, किनभने ऊसँग सशस्त्र बल छ भन्ने उनको मान्यता थियो। तसर्थ सर्वहारा क्रान्तिलाई सफल बनाउन, सर्वहारा वर्गलाई मार्गदर्शन गर्न, त्यसलाई क्रान्ति एवं सङ्घर्षको लागि तयार गर्न र त्यसलाई प्रशिक्षित गर्नका लागि केही व्यावसायिक व्यक्तिहरूको संगठन आवश्यक हुन्छ। पार्टी निश्चित बुद्धिजीवी र नैतिकता भएका व्यक्तिहरूको सुव्यवस्थित समूह हो।यो मार्क्सवादको ज्ञानले मार्क्सका सिद्धान्तहरूको शुद्धता कायम राख्छ र त्यसले पार्टीको नीतिलाई निर्देशित गर्छ भन्ने अर्थमा चुनिएका बुद्धिजीवीहरूको समूह हो। पार्टीले सत्तामा पुगेपछि राज्यको नीतिलाई निर्देशित गर्छ । चुनाव र कडा पार्टी अनुशासन र तालिमका कारण यी व्यक्तिहरू पार्टी र कम्युनिष्ट क्रान्तिप्रति पूर्णतया वफादार हुने अर्थमा यो छानिएका नैतिक व्यक्तिहरूको संगठन हो। लेनिनले अनुशासन, संगठन, नेतृत्व र शक्तिबिना पार्टीको विकास हुन सक्दैन भन्ने कुरा स्पष्ट पारे । क्रान्तिकारी लक्ष्यप्रति वफादार व्यक्तिहरूबाट मात्रै पार्टी गठन हुन सक्छ। जबसम्म पार्टी इच्छाशक्तिको एकता, कार्यको एकता र अनुशासनको एकताबाट संगठित हुँदैन, तबसम्म यसले मजदूर वर्गको अग्रणी शक्तिको भूमिका निर्वाह गर्न सक्दैन । यसरी लेनिनले आफ्नो पार्टीको सिद्धान्तलाई जनवादी केन्द्रीयतामा आधारित बनाएका छन् ।

लेनिकनको के विचार थियो भने पार्टीको काम समाजवादी आन्दोलनको नेतृत्व गर्नु, सर्वहारा वर्गलाई समाजवादी सिद्धान्तहरूबारे सचेत गराउनु, क्रान्तिका विचारहरू प्रसारित गर्नु, क्रान्तिको प्रविधिको तालिम दिनु र सर्वहारा वर्गको नेतृत्व गर्नु हो। शक्तिशाली पार्टी संगठन एक अजेय शक्ति हुन्छ। यो क्रान्ति अघि मात्र होइन, पूँजीवादी राज्यलाई ध्वस्त पार्न र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व स्थापना गर्न पनि आवश्यक हुन्छ । पार्टीले श्रमजीवी वर्गको नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्ने हो भने त्यसमा क्रान्तिकारी सिद्धान्त र क्रान्तिका नियमहरूको ज्ञान हुनुपर्छ । पार्टीको उद्देश्य सर्वहारा वर्ग र सम्पूर्ण जनताको भलाइ गर्नु हो, त्यसैले यसलाई कडा अनुशासनमा बाँध्नुपर्छ । यसको संगठन उत्कृष्ट, नि:स्वार्थ, लगनशील, चेतनाले पूर्ण र दूरदर्शी व्यक्तिहरूबाट गर्नुपर्छ। लेनिनले पार्टीका सदस्यहरु स्वेच्छाले एकअर्काका साथी बनेकोले र उनीहरुको विशेष लक्ष्य शत्रुलाई परास्त गर्ने भएकाले विवाद र विवादबाट टाढा रहनुपर्ने बताए । उनले पार्टीको सफलताका लागि पार्टीमा फलामे अनुशासन आवश्यक रहेको बताएका छन् । जीवनभर पार्टीको कडा अनुशासनमा बाँधिएर मार्क्सवादप्रति पूर्ण निष्ठा राख्ने र पार्टीका लागि सबै त्याग गर्न तयार हुने शुद्ध र उच्चस्तरका मानिसहरू पार्टी संगठनमा आबद्ध हुन सक्दछन्। निर्णय कार्यान्वयन गर्नु पार्टीका सबै सदस्यको परम कर्तव्य हुनजान्छ ।लेनिनले पार्टीको सदस्यताबारे आफूलाई कम्युनिस्ट साबित गर्न सक्ने र पार्टीका लागि सबै त्याग गर्न तयार हुनेहरूलाई मात्र सदस्यता दिनुपर्ने बताएका छन् । लेनिनले सैन्य अनुशासनमा आधारित र क्रान्तिको समयमा शत्रुलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्ने पार्टीको निर्णयमा जोड दिएका थिए।

पार्टी सिद्धान्तको महत्व – लेनिनको पार्टी सिद्धान्त राजनीतिक चिन्तनको इतिहासमा महत्वपूर्ण योगदान हो। लेनिनको पार्टी सिद्धान्त उनको कम्युनिस्ट क्रान्ति र पार्टी अधिनायकवादको सिद्धान्तको आधार हो। रूसी क्रान्तिका प्रमुख नेताहरूले लेनिनको यही सिद्धान्तलाई अपनाए र कम्युनिष्ट पार्टीलाई संगठित गरे। समाजवादी क्रान्तिको सफलता संगठित कम्युनिष्ट पार्टीको प्रयासको परिणाम हो । यदि लेनिनले आफ्नो कम्युनिष्ट पार्टीलाई पार्टी अनुशासनमा नबाँधेको भए सन् १९१७ को सर्वहारा क्रान्तिलाई जारले सजिलै दबाउँदथ्यो ।आज लेनिनको पार्टी सिद्धान्त सबै कम्युनिष्ट देशहरूको शासन प्रणालीको मुख्य तत्व हो। माओले चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको नीतिलाई लेनिनको पार्टी अनुशासनसँग पनि जोडेका थिए। त्यसैले पार्टी सम्बन्धी कम्युनिस्ट विचारधारामा लेनिनको अमूल्य योगदान रहेको छ ।

लेनिनवादी संगठनात्मक सिद्धान्त र यसका आधारहरू

लेनिनले कम्युनिष्ट पार्टी संचालनको संगठनात्मक सिद्धान्तको निर्माण गरेका थिए। त्यही सिद्धान्तको आधारमा अहिले कम्युनिष्ट पार्टीहरु सञ्चालित र परिचालित भइरहेको पाइन्छ।यो संगठनात्मक सिद्धान्त वा विधिलाई लेनिनवादी संगठनात्मक सिद्धान्त पनि भनिन्छ ।त्यतिबेला लेनिनले अगाडि सारेको संगठनात्मक सिद्धान्तको आजसम्म पनि त्यतिकै महत्व रहेको छ । यो सिद्धान्तले कम्युनिष्ट पार्टी लडाकु, रचनात्मक र क्रान्तिकारी हुनुपर्ने मान्यतामा जोड दिएको छ ।लेनिनवादी संगठनात्मक सिद्धान्तले जनवाद र केन्द्रीयताका विषयहरूको व्याख्यासहित कडाइपूर्वक कार्यान्वयनमा जोड दिन्छ । यसलाई कडा अनुशासनको रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ । लेनिनले प्रतिपादन गरेको जनवादी केन्द्रीयता यसरी अझ स्पष्ट हुन्छ – व्यक्ति संगठनको अधिनस्थ हुन्छ ।अल्पमत बहुमतको अधिनस्थ हुन्छ ।तल्लो कमिटी माथिल्लो कमिटीको अधिनस्थ हुन्छ।पार्टीका सम्पूर्ण कमिटीहरू केन्द्रीय कमिटीको अधिनस्थ हुन्छन् ।केन्द्रीय समिति महाधिवेशनको अधिनस्थ हुन्छ ।महाधिवेशन सम्पूर्ण पार्टी सदस्यहरुको अधिनस्थ हुन्छ ।

लेनिनले संगठनात्मक सिद्धान्तका रूपमा कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यताका लागि निश्चित शर्तहरू राखेका थिए। कडा तथा फलामे अनुशासनमा रहने भएकाले लेनिनको पार्टीलाई बोल्सेभिक पार्टी भनिन्थ्यो । कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यका लागि न्यूनतम् शर्तहरू रहेका छन् र यो अनुशासनसँग समेत जोडिन्छ।पार्टीको नीति तथा कार्यक्रम मान्ने, पार्टीको निश्चित संगठनमा बसेर काम गर्ने र पार्टीलाई नियमित लेबी तिर्ने कुरा कम्युनिष्ट पार्टी सदस्यहरूको न्यूनतम् शर्त अन्तर्गत पर्दछन्।

लेनिनका अनुसार संगठनात्मक सिद्धान्तका आधारहरूलाई यसरी स्पष्ट पार्न सकिन्छ –

जनवादी केन्द्रीयताको सिद्धान्त –  यो लेनिनवादी संगठनात्मक सिद्धान्तको प्रथम शर्त हो । यसमा मुख्यगरी जनवाद र केन्द्रीयता गरी दुई कुराहरू रहेका छन् ।जनवादविना केन्द्रीयता निरंकुश हुने र केन्द्रीयताबिना जनवाद अराजकतावादमा फस्ने कुरामा यसले जोड दिन्छ । कम्युनिष्ट पार्टीको संगठनमा यी दुवै सिद्धान्तको उस्तै महत्व हुन्छ भन्ने कुरालाई यो सिद्धान्तले स्पष्ट पार्दछ । पार्टी संगठनहरू केन्द्रीयता बिना ठीक ढंगले परिचालित हुँदैनन्, किनभने केन्द्रीयता भनेको कम्युनिष्ट पार्टीको अनुशासन पनि हो ।त्यसकारण स्वतन्त्रताको माग गर्दा अनुशासनको पालना पनि हुनुपर्छ भने केन्द्रीयताको प्रश्नमा जनवादको प्रयोग हुनु जरूरी हुन्छ । त्यसकारण कम्युनिष्ट पार्टीमा व्यक्ति सधैं संगठनको मातहतमा रहन्छ भने बहुमतको निर्णय विनाशर्त लागू हुन्छ।

जनवाद – कम्युनिष्ट पार्टी सदस्यहरूले आफ्ना विचार तथा अभिव्यक्तिहरूलाई ढुक्क भएर स्वतन्त्र रूपमा राख्नु,  छलफलको विषय बनाउनु जनवादी अधिकार हो । पार्टी संगठनमा सबै सदस्यहरूलाई आफ्नो विचार प्रकट गर्न पाउने अधिकार जनवादले प्रदान गर्दछ । आफ्नो मत सुरक्षित राख्न पाउने अधिकार कम्युनिष्ट पार्टीको प्रत्येक सदस्यमा हुन्छ। आफूले प्रस्तुत गरेको विचार बहुमतले अस्वीकृत गरेको अवस्थामा फेरि पनि आफू रहेको कमिटी र आफूभन्दा माथिल्लो कमिटी वा राष्ट्रिय सम्मेलन या महाधिवेशनमा छलफलमा लैजाने पद्धति जनवादले प्रदान गरेको छ । तर पार्टीको निर्णय वा विशेष अवस्थामा बाहेक आफ्ना विचार आफू बसेको कमिटीभन्दा तल लैजानु भनेको पार्टी अनुशासनको उल्लंघन हो । यहाँ विशेष अवस्था भनेको पार्टीको महाधिवेशन नै हो ।जनवादले पार्टीको कुनै  पनि सदस्यलाई चुन्ने र आफैँ चुनिने अधिकार सुरक्षित गरेको हुन्छ । पार्टी महाधिवेशन र राष्ट्रिय सम्मेलनमा पार्टी सदस्यहरुले खुलेर जनवादको अभ्यास गर्दछन् । पार्टीले खडा गरेका उम्मेदवारहरू आफूलाई चित्त नबुझेमा एउटा समर्थक र प्रस्तावक लिएर ऊ आफैँ चुन्ने र चुनिने अधिकार जनवादले प्रदान गरेको छ ।

केन्द्रीयता – अल्पमत बहुमतको अधिनस्थमा हुन्छ। पार्टीको बैठक या सम्मेलनमा सकेसम्म एकमतले निर्णय गरेर जाने प्रयत्न गर्नुपर्दछ । यदि सर्वसम्मत निर्णय हुन सकेन भने बहुमतले गरेको निर्णयलाई अर्को निर्णय नहुँदासम्म अल्पमत सदस्यहरुले मान्नुपर्ने हुन्छ। अल्पमतले आफ्नो मत सुरक्षित राख्ने गरी बहुमतका निर्णयहरू कार्यन्वयन गर्दै जानुपर्दछ । अहिलेको अल्पमत भोलि बहुमत पनि हुन सक्छ । अहिलेको बहुमत भोलि अल्पमत पनि हुन सक्दछ । तर पार्टीको बहुमतका निर्णयहरु सबैले मानेर जानुपर्दछ । बहुमतका विचार र लाईन नै सबैका विचार र लाइन हुन्छन् र व्यवहारमा पनि यसलाई लागू गरेर जानुपर्दछ । तल्ला कमिटीहरू माथिल्ला कमिटीका माहतमा हुन्छन् । माथिल्लो तहका समितिका निर्णय तल्ला समितिहरूले कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । सबै समितिरू केन्द्रीय समितिको माहतहतमा हुन्छन् र केन्द्रीय समितिले गरेका निर्णयहरू सबै समितिले मान्नु पर्दछ । व्यक्ति संगठनको माहातत हुन्छ । प्रत्येक सदस्य भेला, सम्मेलन, ममहाधिवेशन वा पार्टी समितिले गरेका निर्णयहरुको अधिनस्थ हुन्छन् । पार्टीको निर्णय प्रत्येक सदस्यले बिनाशर्त पालना गर्नुपर्दछ र सक्रियतापूर्वक लागू गर्नुपर्दछ । कुनै बहानाबाजी गरेर पार्टी निर्णयहरू उल्लंघन गर्नुहुँदैन । पार्टीका निर्णयहरू आफूलाई चित्त नबुझेको खण्डमा आफू बसेको कमिटी र त्यो भन्दा माथिल्लो तहमा आफ्ना कुरा राख्दै पार्टीका निर्णयहरू बिना शर्त लागू गर्दै जानुपर्दछ। सबै सदस्यहरूले केन्द्रको नीति, निर्णय र निर्देशनको आधारमा बोल्नु र काम गर्नुपर्दछ । पार्टीले गरेका निर्णयहरुलाई पालना गर्नुपर्दछ । एक महाधिवेशनदेखि अर्को महाधिवेशन नहुँदासम्म बीचको अवधिसम्म पार्टीका सबै निर्णयहरू मानेर जानुपर्दछ । केन्द्रले गरेको नीर्णयमा ढिलासुस्ती गर्ने, विरोध गर्ने, कुनै सदस्यलाई अधिकार हुँदैन । केन्द्रीय समिति महाधिवेशनप्रति उत्तरदायी हुनुपर्दछ । महाधिवेशनले पारित गरेका नीति अनुसार नै केन्द्रीय समितिले काम गर्नुपर्दछ । महाधिवेशनको कुनै निर्णयलाई उल्लंघन गर्ने केन्द्रलाई अधिकार हुँदैन ।

आलोचना र आत्मालोचनाको सिद्धान्त – कम्युनिष्ट पार्टी संगठन, नेता र कार्यकर्ताहरूको कमीकमजोरीलाई आलोचनाको विधिबाट सुधार्न सकिन्छ भन्ने मान्यतामा यसले जोड दिन्छ । आलोचना गर्दा रिसराग र प्रतिशोधपूर्ण रूपमा होइन, बरु कमजोरी सुधार्नका लागि उत्प्रेरणा बढाउनमा ध्यान दिनुपर्छ ।कम्युनिष्ट पार्टीमा पार्टी सदस्यहरूले आफ्ना कमजोरी र समस्याहरूको आफैले समीक्षा गरेर बैठकमा राख्ने विधिलाई आत्मालोचनाको सिद्धान्त भनिन्छ । आफ्ना कमजोरीहरू बैठकमा राखेपछि फेरि त्यस्तो कमजोरी नदोहोर्याउने र असल कम्युनिष्ट सदस्यको रूपमा अघि बढ्ने प्रतिवद्धता गर्ने कुरालाई यो मान्यताले जोड दिन्छ । आत्मआलोचना र आलोचना पार्टी कमिटीलाई फिल्टर गर्ने माध्यम पनि हो । पार्टीमा काम गर्ने क्रममा पार्टी सदस्य या पार्टी नेताहरूबाट गल्ती कमी-कमजोरी हुन सक्छन् । आफूले गरेका गल्ती कमीकमजोरीहरूलाई स्वीकार गर्नुलाई आत्माआलोचना भनिन्छ । आफूले गरेका गल्तीहरूलाई अन्य कुनै सदस्य वा सिंगो समितिले गर्ने आलोचनालाई आलोचना भनिन्छ । आत्मोआलोचना या आलोचना समिति सदस्यहरूको दृष्टिकोण मापन गर्ने एउटा मापदन्ड पनि हो ।कुनै व्यक्ति पार्टीप्रति कति बफादार छ या छैन भन्ने कुरा उसले गर्ने आत्मआलोचनाको शैलीले पनि प्रस्ट पार्दछ । पार्टी सदस्यले पार्टीको हितलाई मात्र नभएर आफ्नै हितको लागि पनि गल्तीहरू गर्नु हुँदैन ।कुनै व्यक्ति पार्टीप्रति कति बफादार छ या छैन भन्ने कुरा उसले गर्ने आत्मआलोचनाको शैलीले पनि प्रष्ट पार्दछ । पार्टी सदस्यले पार्टीको हितलाई मात्र नभएर आफ्नै हितको लागि पनि गल्तीहरू गर्नु हुँदैन ।आलोचना आत्मआलोचना ३ तहका हुन्छन् – मैत्री आलोचना, प्रतिआलोचना र प्रतिषाधात्मक आलोचना। मैत्रीपूर्ण आलोचना  आफ्ना समिति या सदस्यहरूको लागि सुधार्न गरिने आलोचना हो । आलोचनाको स्तर हेरेर गर्नुपर्ने हुन्छ ।ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने आलोचना गर्न लागेको व्यक्ति कुन स्तरको हो र आलोचना उसले पचाउन सक्छ कि सक्दैन हेरेर मात्र स्तरअनुसारको आलोचना गर्नुपर्ने हुन्छ । आलोचनाले व्यक्ति सुध्रँदै जानुपर्ने पर्दछ ।प्रतिआलोचना भनेको आफ्ना कमजोरीहरु कसैले औँल्याइदियो भने स्वीकार गर्नुको सट्टा उल्टै उसको आलोचना गर्ने प्रवृति हो । प्रतिआलोचना पार्टी संगठनको लागि राम्रो होइन । पार्टी सदस्यहरूले आफ्ना कमजोरीलाई सहर्ष स्वीकार गर्दै जानुपर्दछ र प्रतिआलोचना तिर ध्यान दिनहुँदैन । यसले व्यक्ति स्वयम् र पार्टीको लागि समेत फाइदा गर्दैन । प्रतिशोधात्मक आलोचना परस्पर विरोधी शक्तिहरूलाई गरिने आलोचना हो । खास गरेर यो विरोधीहरुलाई गर्ने आलोचना हो । प्रतिशोधात्मक आलोचना आफू समकक्षका साथीहरूलाई कहिल्यै गर्नुहुँदैन । त्यसो भयो भने साथी या समितिमा यसले नकारात्मक असर पर्न सक्छ ।

अनुशासन र गोपनीयता – अनुशासन र गोपनीयता समय सन्दर्भमा अति सम्वेदनशील विषयहरू हुन् । एउटा व्यक्तिलाई उसको अनुशासनले कति प्रभावित पार्दछ त्यस्तै पार्टी संगठनमा पनि अनुशासन र गोपनीयताले धेरै महत्व राख्दछ । हामी के गरिरहेका छौँ भन्ने कुरा त्यो हाम्रो पार्टीका सदस्यले मात्र नहेरी अरुलेसमेत हेरिरहेका हुन्छन् । सानो अनुशासनको कमीले धेरै मेहनत गरेर बनाएको छवि एकै क्षणमा समाप्त हुन सक्दछ । यो कुरा पार्टीमा पनि लागू हुन्छ । त्यसकारण आफ्नो अनुशासन र पार्टी अनुशासनमा निरन्तर ध्यान दिन जरुरी हुन्छ । जहाँ जे मन लाग्यो त्यही बोल्नु हुँदैन ।गोपनीयता अझ महत्वपूर्ण विषय हो । पार्टीले बाहिर लाने भनेका निर्णय मात्र बाहिर लानुपर्दछ । बाहिर लैजान नमिल्ने पनि बाहिर लगियो भने पार्टीको गेपनीयता भंग हुन्छ । त्यसकारण पार्टीका सबैले तलबाट माथिसम्म अनुशासन र गोपनीयतालाई ध्यान राख्नु पर्दछ ।

पार्टीमा अन्तर्संघर्ष – एउटा जीवित पार्टीमा अन्तरसंघर्ष हुनु जरुरी हुन्छ । पार्टीमा अन्तरसंघर्ष भएन भने त्यो पार्टी जीवित रहन सक्दैन । यद्यपि पार्टीमा हुने अन्तरसंघर्ष पार्टीलाई गति प्रदान गर्ने उदेश्यसहित हुनुपर्दछ ।यसले पार्टीलाई समय सापेक्ष ढंगले रूपान्तरण गर्दै लाने काममा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।त्यसकारण अन्तर्संघर्षलाई पार्टीको जीवनको रूपमा हेर्ने गरेको पाइन्छ।

असल नेता छान्ने सिद्धान्त –  कम्युनिष्ट पार्टीका प्रत्येक सदस्यहरूले संगठनत्मक सिद्धान्तको पालना गर्नुपर्छ । त्यसमा असल नेता छान्ने विधि समेत पर्दछ । असल, मर्यादीत र सभ्य समाज निर्माणका लागि पार्टी संगठनमा असल सोच र आचरण भएका नेताहरूको छनौट हुनुपर्छ भन्ने यो सिद्धान्तको मूल मान्यता हो । पार्टी संगठनमा नेतृत्व चयन केही यस्ता कुराहरूमा ध्यान दिनुपर्दछ।जस्तो कि नेतृत्वमा इमान्दारिता हुनुपर्दछ।उसमा सक्रियता र निरन्तरताको आवश्यकता हुन्छ । नेतृत्वमा समर्पित भावना हुनुपर्दछ।उसमा रचनात्मक क्षमता र कार्यदक्षता हुनु अपरिहार्य हुन्छ।

यसरी जनवादी केन्द्रीयता, आलोचना र आत्मालोचना, अनुशासन र गोपनीयता, पार्टीमा अन्तर्संघर्ष,  नेतृत्व छनौट विधि, आदिको लेनिनवादी संगठनात्मक सिद्धान्तमा सन्तुलनकारी भूमिका रहन्छ ।लेनिनवादी संगठनात्मक सिद्धान्त बिना कुनै पनि कम्युनिष्ट पार्टीलाई अनुशासित बनाउन सकिंदैन भन्ने कुरामा यसले जोड दिएको पाइन्छ।

सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वको सिद्धान्त

लेनिनले आफ्नो क्रान्तिकारी सिद्धान्तमा सर्वहारा वर्गको अधिनायकवादलाई पटक-पटक उल्लेख गरेका छन् । क्रान्तिपछिको शासन व्यवस्थामा सर्वहारा वर्गको अधिनायकवाद स्थापना भएपछि मात्र क्रान्तिको स्थायी परिणाम प्राप्त हुने उनको विश्वास छ, सर्वहारा वर्गको अधिनायकवादबाट मात्र समाजवाद स्थापना हुन सक्छ । जब कम्युनिष्ट पार्टीले क्रान्तिपछि सत्ता हातमा लिन्छ, त्यसले सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व स्थापना गर्नेछ, उत्पादनका साधनहरू सार्वजनिक स्वामित्वमा राख्नेछ र आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति र राज्यका सबै स्रोत साधनलाई पूँजीवादका सम्पूर्ण अवशेषहरू हटाउन सक्नेगरी प्रयोग गर्नेछ। यसो गरिएन भने परास्त पूँजीपति वर्गले संगठित भएर पुनः सत्तामा आउने प्रयास गर्न सक्छ । वर्गीय विभेद हटेपछि समाज वर्गहीन हुन्छ र राज्य पनि लोप हुन्छ ।

मार्क्सद्वारा प्रतिपादित सर्वहारा वर्गको अधिनायकवादको अवधारणालाई लेनिनले नयाँ रूप दिने प्रयास गरेका छन् । लेनिनले सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वको स्थानमा कम्युनिष्ट पार्टीको अधिनायकत्वको व्यवस्था गरेका छन् । लेनिनको विश्वास थियो कि मजदूरहरूमा न त क्रान्तिकारी भावना हुन्छ न त क्रान्ति आउँदा त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने र सञ्चालन गर्ने क्षमता हुन्छ । व्यावसायिक क्रान्तिकारीहरूको सुव्यवस्थित, अनुशासित र क्रान्तिको जानकार अल्पसंख्यक समूहले मात्र यो काम गर्न सक्छ। यसका लागि पार्टीले अधिनायकवाद स्थापना गर्नुपर्छ । लेनिनले यसलाई सर्वहारा वर्गको अधिनायकवाद भनेका छन् तर यथार्थमा यो सर्वहारा वर्गमाथि स्थापित हुने कम्युनिष्ट पार्टीको अधिनायकत्व हो । लेनिनले श्रमजीवी वर्गको अधिनायकत्वलाई दुई भागमा बाँडेर दुवै चरणमा प्रयोग गरे ।लेनिनले सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वलाई सर्वहारा क्रान्तिको साधन र  संक्रमणकालीन राज्यको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। सर्वहारा वर्ग वा सर्वहारा क्रान्तिको साधनको रूपमा सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व नै क्रान्तिको प्रगति र सफलताको आधार हो। सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वलाई औजारका रूपमा स्वीकार गर्दै लेनिनले यसको उद्देश्य सबैभन्दा पहिले शोषक (पूँजीवादी) लाई परास्त गर्नु र श्रमिक क्रान्तिलाई प्राप्त र पूरा गर्नु हो भनी बताएका छन् । लेनिनले भनेका छन् – “श्रमिक वर्गको अधिनायकत्व त्यो शक्ति हो, जसले सर्वहारा वर्गमा पूँजीवादी शक्तिलाई जाँच्छ र आफ्नो विजय सुनिश्चित गर्छ ।” लेनिनले थप भनेका छन्– “सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व सर्वहारा क्रान्तिहरूमध्येको एउटा औजार हो । यसको उद्देश्य भनेको शोषकहरूको प्रतिरोधलाई दबाउनु र श्रमिक क्रान्तिलाई सफल बनाउनु र त्यसलाई पूरा गर्नु हो।”  लेनिनका अनुसार श्रमजीवी वर्गको अधिनायकत्वविना पूँजीवादी वर्गलाई परास्त गरेर क्रान्तिको स्थायी परिणाम दिन सकिंदैन। यस्तो अवस्थामा पूँजीपति वर्गले अवसर पाउने बित्तिकै सर्वहारा शासनलाई पल्टाउन सक्छ । त्यसैले क्रान्तिको परिणामलाई स्थायी बनाउन सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व आवश्यक छ ।लेनिनले सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व क्रान्तिको साधन मात्र नभएर मजदूर वर्गलाई शक्तिशाली पूँजीवादी वर्गको विरुद्धमा संगठित गर्नु पनि यसको कार्य हो भनी बताउँछन् । लेनिनले लेखेका छन् – “सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व पुरानो समाजको शक्ति र परम्परा विरुद्धको निरन्तर संघर्ष हो, जुन हिंसात्मक र अहिंसात्मक, आर्थिक र सैन्य, शैक्षिक र प्रशासनिक पनि छ, जुन पूँजीवादको पूर्ण विनाश र साम्यवादको स्थापना हुने ऐतिहासिक युग हो ।

लेनिनले सन् १९१७ को क्रान्तिलाई आधार बनाएर सर्वहारा वर्गको अधिनायकवादलाई साधनको रूपमा प्रयोग गरेका थिए । केरेन्स्की सरकारको पतनपछि सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व स्थापित नभएको खण्डमा विदेशी पूँजीपतिहरूको सहयोगमा रूसमा प्रतिगामी शक्तिहरूले पुरानो पूँजीवादी सरकारको पुन: स्थापना गर्न सक्थे। सन् १९१७ को सर्वहारा क्रान्तिपछि पनि रूसमा लामो समयसम्म सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व कायम रह्यो र पूँजीवादी शक्तिहरूले शिर उठाउन सकेनन् ।सर्वहारा वर्गको अधिनायकवादलाई संक्रमणकालीन राज्य वा पूँजीपति वर्गमाथि शासन गर्ने राज्यको रूपमा व्याख्या गर्दै लेनिनले भनेका थिए – श्रमजीवी वर्गको अधिनायकत्व भनेको यस्तो संगठन हो, जसमा एउटा वर्ग (श्रमिक वर्ग) ले अर्को (पूँजीपति वर्ग) माथि आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गरेर हावी हुन्छ। त्यसैले यो पूँजीवादी व्यवस्थासँग मिल्दोजुल्दो छ । तर यी दुईबीचको भिन्नता के हो भने पूँजीवादी व्यवस्थामा अल्पसंख्यक वर्ग (पूँजीवादी वर्ग) ले बहुसंख्यक वर्ग (श्रमिक वर्ग) को शोषण गर्दथे, तर सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वमा बहुसंख्यक वर्ग (श्रमिक वर्ग) ले अल्पसंख्यक वर्ग (पूँजीवादी वर्ग) माथि शासन गर्दछन्। यो संक्रमणकालीन अवस्थामा श्रमिक सर्वहारा अधिनायकत्व बल प्रयोग गरेर यसको प्रतिरोधी शक्तिहरूलाई कुल्चन बाध्य हुन्छ। हारेको पूँजीपतिको मन घाईते सर्पको जस्तै हुन्छ । अवसर पाए लगत्तै आफ्नो हराएको शक्ति र प्रतिष्ठा प्राप्त गर्न उनीहरू आतुर छन् । त्यसैले यो सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा सर्वहारा वर्गले पूँजीपतिहरूको शक्तिलाई दबाउन र नयाँ समाज निर्माण गर्न आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ। लेनिनले यो चरण लामो चरण हो भनेका छन् । यसमा मजदूर वर्गले आफ्ना विरोधीहरूलाई दबाउन लामो सङ्घर्ष गर्नुपर्छ। उसले आफ्नो निरंकुश शक्तिलाई वास्तविक साम्यवादतर्फ अघि बढाउन प्रयोग गर्नुपर्नेछ। यो व्यवस्था सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व हो । तसर्थ  श्रमिक वर्गको अधिनायकत्व प्रत्यक्ष रूपमा शक्तिमा आधारित हुन्छ र पूँजीवादको विनाशको लागि प्रयोग गरिन्छ।

मजदूर-किसान गठबन्धन

मजदूर-किसान गठबन्धन सोभियत राज्य र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वको मेरुदण्ड थियो।सन् १९०५ देखि फेब्रुअरी १९१७ सम्मको अवधिमा रूसमा क्रान्तिकारी आन्दोलनको मुख्य उद्देश्य जारको राजतन्त्र र कुलीन जमिनदारहरूद्वारा किसानमाथिको सामन्ती दमनको अन्त्य गर्नु थियो। त्यस अवधिमा बोल्सेविक पार्टीको रणनीति पूँजीवादी वर्गलाई अलग पार्दै जमिनदार र जारशाही राज्यका विरुद्धमा सबै किसानहरूसँग मिलेर सर्वहारा वर्गको गठबन्धन बनाउने थियो।जारको राजतन्त्रको पतन पछि  फेब्रुअरीदेखि अक्टोबर १९१७ सम्मको अवधिमा वर्ग संघर्षको मुख्य उद्देश्य रूसको साम्राज्यवादी वर्चस्वको अन्त्य गर्नु र पहिलो विश्वयुद्धबाट देशलाई फिर्ता लिनु थियो। पार्टीको रणनीति गरीब किसानहरूसँग हात मिलाएर पूँजीपति वर्गको विरुद्धमा उनीहरूसँगको गठबन्धनलाई बलियो बनाउने थियो। साथै साम्राज्यवादसँगको सम्झौता स्वीकार गर्न किसानलाई परिचालन गर्न खोज्ने निम्न पूँजीपति वर्गका दलहरूलाई अलग गर्नु पनि थियो।

अक्टोबर क्रान्तिको विजयपछि साम्राज्यवादी सशस्त्र हस्तक्षेपको अवधिमा मजदूर–किसान गठबन्धन निश्चित समझदारीमा आधारित थियो । किसानहरूले सोभियत सरकारबाट जमिन  साथै जमिन्दारहरू र कुलकहरूबाट संरक्षण पाएका थिए र मजदूरहरूले अतिरिक्त-विनियोजन प्रणाली अन्तर्गत किसानहरूबाट खाद्य पदार्थ प्राप्त गर्थे।जबसम्म गृहयुद्ध चलिरह्यो, गरीब र मध्यम किसानहरूले राज्यबाट आफ्नो सम्पूर्ण अतिरिक्त उत्पादन लिने राज्य-विनियोजनको नीतिलाई स्वीकार गरे । एक पटक शान्ति पुनर्स्थापित भएपछि, तिनीहरूबीच मतभेद देखा पर्न थाल्यो। सन् १९२० को दशकको उत्तरार्धमा जब गृहयुद्ध समाप्त भयो र जमिन्दारहरू फर्कने खतरामा थिएनन्, धेरै किसानहरूले आफ्नो सम्पूर्ण अतिरिक्त उत्पादन राज्यलाई हस्तान्तरण गरेकोमा असन्तुष्टि व्यक्त गर्न थाले।

बोल्सेभिक पार्टीले अतिरिक्त-विनियोजन प्रणाली र “युद्ध साम्यवाद” को शासनलाई करको रूपमा प्रतिस्थापन गर्ने समय आएको महसुस गर्यो। अतिरिक्त-उत्पादनको एक अंश राज्यले लिने भएकोले, किसानहरूलाई उनीहरूको इच्छाअनुसार आफ्नो अतिरिक्त उत्पादनको ठूलो हिस्सा प्रयोग गर्न अनुमति दिइयो। यो कदम किसानहरूलाई उनीहरूको उत्पादकत्व वृद्धि गर्न प्रोत्साहित गर्ने योजनालाई सुदृढ पार्ने दिशामा एक अर्थपूर्ण कदम थियो। यसरी नयाँ प्रणालीले कृषिलाई पुनरुत्थान गर्ने, उद्योगको विकासका लागि आवश्यक अनाज र औद्योगिक बालीहरूको विस्तार गर्ने, सामानको आवतजावतलाई पुनर्जीवित गर्ने र शहरहरूमा खाद्यान्न आपूर्तिमा सुधार गर्ने लक्ष्य राखेको छ। सन् १९२१ को मार्चमा सम्पन्न पार्टीको दशौं महाधिवेशनले अनुमोदन गरेको नयाँ आर्थिक नीति (NEP) को मुख्य विशेषताहरूमध्ये यो एउटा थियो।यो नयाँ आर्थिक नीतिले शहर र ग्रामीण इलाकाबीचको व्यापारमा निजी उद्यमको विकासमा डोर्‍याउनेछ र त्यस हदसम्म पूँजीवादविरुद्धको सर्वहारा सङ्घर्षको रूपमा काम गर्नेछ भनी बोल्सेभिक पार्टीलाई थाहा थियो र यसलाई खुलेर स्वीकार गरिएको थियो। लेनिनले पार्टीको लागि, सर्वहारा अग्रदस्ताको लागि यो आर्थिक नीतिलाई सुनियोजित रूपमा व्यवस्थित गर्न आवश्यक छ भनेर व्याख्या गरे ताकि मध्यम किसानहरूमा समर्थन गुमाउने जोखिम नहोस्।

मध्यम किसानहरूमाथि विजय

मार्क्सवादको विज्ञानद्वारा निर्देशित बोल्सेविक पार्टीले उत्पादनको सम्बन्धमा उनीहरूको स्थानको आधारमा किसानका विभिन्न तहहरूबीचको भिन्नतालाई मान्यता दियो। विशेषगरी बहुसंख्यक मेहनती किसान र अल्पसंख्यक धनी किसानबीचको भिन्नता रहेको तथ्यलाई लेनिनले स्वीकार गरे। त्यस्ता धनी किसानहरू, जो धेरै जग्गाको स्वामित्वमा छन् र खेतीपातीका लागि कामदारहरूमा निर्भर छन् – तिनीहरूको सोच अन्य गरीब किसानहरूको मानसिकता भन्दा फरक थियो।अधिकांश मजदूर किसानहरू मध्यम वर्गका किसान र गरीब किसानहरू थिए। गरीब किसानहरू ती थिए, जसले आफ्नो परिवारको पालनपोषण गर्न परिवारको सदस्यले कमाएको ज्याला आम्दानीसँग आफ्नो थोरै कृषि आम्दानी जोड्नुपर्थ्यो। मध्यम किसानहरू उनीहरू थिए, जसले आफ्नो परिवारको श्रमबाट आफ्नो परिवारको आवश्यकताहरू पूरा गर्न सक्षम थिए।समाजवाद निर्माणको प्रारम्भिक चरणमा बोल्सेभिक पार्टीले आफ्नो कार्यक्रमलाई सफल बनाउन मध्यम किसानको समर्थन जित्ने कार्यमा विशेष ध्यान दिएको थियो। मार्च १९१९ मा दिएको भाषणमा लेनिनले मध्यम किसानको बारेमा निम्न कुरा भनेका थिए: “यदि हामीले आजको पूँजीवादको युगसँग तुलना गर्ने हो भने यस प्रकारको मध्यम किसान कम थियो, किनभने पूँजीवादको युगमा अधिकांश किसान गरीबको वर्गमा थिए र अहिलेको जस्तै थोरै अल्पसंख्यकहरू मात्र थिए। कुलक, शोषक, धनी किसानको वर्गमा थियो। “जमिनको निजी स्वामित्वको उन्मूलन भएपछि मध्यम किसानहरूको संख्या बढ्दै गएको छ, र सोभियत सरकारले उनीहरूसँग पूर्ण शान्ति र सद्भावको सम्बन्ध स्थापना गर्न कुनै पनि हालतमा दृढतापूर्वक संकल्प गरेको छ। मध्यम किसानले तुरुन्तै समाजवादलाई स्वीकार गर्न सक्दैन भन्ने तथ्यलाई पनि नकार्न सकिँदैन, किनभने उसले आफूलाई अभ्यस्त भएको कुरा दृढतापूर्वक धारण गर्छ। उनीहरू सबै नयाँ विचारहरूप्रति सजग हुन्छन्। उनीहरू सबै नयाँ विचार र आविष्कारहरूको तथ्यपरक, व्यावहारिक परीक्षण खोज्छन् – परिवर्तन जीवनको लागि लाभदायक हुनेछ भनेर विश्वस्त नभएसम्म उनीहरू आफ्नो जीवनको मार्ग परिवर्तन गर्ने निर्णय गर्दैनन्।’‘त्यसैले हामी कम्युनिष्टले मजदूरहरू ग्रामीण जिल्लामा जाँदा मध्यम किसानसँग सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध स्थापना गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ, सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध स्थापना गर्नु उनीहरूको कर्तव्य हो भन्ने नियम हामीले जान्नुपर्छ, बुझ्नुपर्दछ र व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । अरूको श्रमको शोषण नगर्ने मेहनती किसानहरू शहरी मजदूरका साथी हुन् र हामीले उनीहरूसँग इमानदारी र विश्वासबाट प्रेरित स्वैच्छिक गठबन्धन स्थापना गर्नुपर्छ र यो सम्भव छ भन्ने कुरा उनीहरूले बुझ्नुपर्दछ। कम्युनिष्ट सरकारले प्रस्ताव गरेको हरेक उपायलाई मध्यम किसानहरूका बीचमा सल्लाह, सुझाव, नयाँ व्यवस्थालाई स्वीकार गर्ने निमन्त्रणाका रूपमा मात्र लिनुपर्छ।”यी उपायहरूलाई व्यवहारमा परीक्षण गर्ने काममा सहकार्य गरेर, तिनीहरू कसरी गलत धारणाबाट प्रेरित छन् भन्ने पहिचान गरेर, सम्भावित त्रुटिहरू सच्याउन र औसत कृषकसँग साझा समझदारी निर्माण गर्ने उद्देश्यका साथ काम गरेर मात्र यसरी श्रमिकहरू बीचको गठबन्धन र किसानको सहयोगले मात्रै किसानलाई बलियो र सुनिश्चित गर्न सकिन्छ । यो गठबन्धन मुख्य शक्ति र सोभियत शक्तिको बलियो आधार हो। यो गठबन्धनबाट समाजवादी रूपान्तरण सफल हुन्छ, पूँजीको विजय हुन्छ र सबै प्रकारका शोषणको अन्त्य हुन्छ ।

सर्वहारा वर्ग र श्रमिक किसानबीचको भरपर्दो दीर्घकालीन गठबन्धनको विरोध गर्ने अवसरवादीहरूको नेतृत्वमा रहेका गुटहरू विरुद्ध पार्टीभित्रको लामो सङ्घर्षपछि मात्र यो नयाँ आर्थिक नीति अपनाइएको थियो। 1921 मा भएको पार्टीको दशौं महाधिवेशनपछि नयाँ आर्थिक नीतिको शुद्धता पहिलो वर्षमै प्रमाणित भयो । यसको ग्रहणले मजदूर र किसानहरू बीचको गठबन्धनलाई नयाँ आधारमा निर्माण र सुदृढ गर्न धेरै मद्दत मिल्यो। मजदूर वर्गको अधिनायकत्व बलियो र शक्तिशाली हुँदै गयो । मध्यम किसानहरूले सोभियत सरकारलाई कुलकहरूको गुट विरुद्ध लड्न मद्दत गरे। कृषि क्षेत्रमा निरन्तर विकास भयो । उद्योग र रेलवेले आफ्नो पहिलो सफलता दर्ता गर्न सके। आर्थिक पुनरुत्थान शुरु भयो। मजदूर र किसानहरूले पार्टी सही बाटोमा छ भन्ने कुरा बुझे र अगाडि बढे।

विश्व क्रान्तिको आधार

लेनिन र बोल्सेभिक पार्टीले सधैं रूसमा सर्वहारा क्रान्तिको विजयलाई विश्व मञ्चमा समाजवाद र साम्यवादको प्रगति र अन्तिम विजयको सङ्घर्षको एउटा पाइलाको रूपमा लिएका थिए।साम्राज्यवादको परिस्थितिमा विभिन्न पूँजीवादी देशहरूको असमान विकास, सबै ठूला अन्तरविरोधहरूको तीव्रता र सबै देशहरूमा क्रान्तिकारी आन्दोलनहरूको विकासले हरेक देशमा सर्वहारा वर्गको विजय सम्भव बनाएको हो। विजयी देशका मजदूर वर्गले श्रमजीवी बहुसंख्यक जनतासँग गठबन्धन गरेर आफ्नो शक्तिलाई सुदृढ गर्न र समाजवादको निर्माण गर्न सक्छन् । साथै पूँजीवादको पुनर्स्थापना विरुद्ध सुनिश्चित रूपमा समाजवादको पूर्ण र अन्तिम विजयका लागि कम्तीमा धेरै देशहरूमा सर्वहारा क्रान्तिको विजय आवश्यक छ। यी सैद्धान्तिक निष्कर्षहरूको आधारमा  लेनिनले विजयी क्रान्तिको कार्यलाई यसरी व्यक्त गरे – “सबै देशमा क्रान्तिको विकास, समर्थन र जागरण गर्न एउटै देशमा सम्भव भएसम्म गर्नुपर्दछ ।” सोभियत संघ पूँजीपति वर्ग विरुद्धको संघर्षमा अन्तर्राष्ट्रिय सर्वहारा वर्गको स्वतन्त्र आधारको रूपमा उभिएको छ। यो साम्राज्यवाद विरुद्धको संघर्षमा सबै उत्पीडित राष्ट्र र जनताको सबैभन्दा भरपर्दो समर्थकको रूपमा उभिएको छ।

समाजवादी सोभियत संघले विश्व क्रान्तिलाई अगाडि बढाउन मद्दत गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तरिकाहरू मध्ये एक मार्च १९१९ मा तेस्रो कम्युनिस्ट इन्टरनेशनल, जसलाई कोमिन्टर्न पनि भनिन्छ, गठन गर्नु थियो। यो समय थियो, जब रुसी क्रान्तिको विजयले अन्य यूरोपेली देशका मजदूर वर्गलाई विशेष गरी प्रथम विश्वयुद्धमा पराजित भएका मजदूर वर्गलाई प्रेरित गरेको थियो। जर्मनी, अस्ट्रिया र हंगेरीमा क्रान्तिकारी आन्दोलन चर्किरहेको थियो। बिभिन्न देशमा नयाँ कम्युनिष्ट पार्टीहरु बनिरहेका थिए । साम्राज्यवादको प्रतिक्रियावादी आक्रमणको सामना गर्न सबै देशका मजदूर वर्गको परामर्श र समन्वयात्मक कार्यको तत्काल आवश्यकता थियो । कोमिन्टर्नको पहिलो महाधिवेशनमा विभिन्न १९ देशका प्रतिनिधिमण्डलको सहभागिता रहेको थियो । लेनिनले पूँजीवादी जनवाद र सोभियत व्यवस्थाको विषयमा प्रतिवेदन प्रस्तुत गरेका थिए । कंग्रेसले सबै देशका मजदूर वर्गका लागि एउटा घोषणापत्र पारित गर्‍यो र उनीहरूलाई सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व र विश्वभर सोभियतहरूको विजयको लागि दृढ सङ्घर्ष गर्न आह्वान गर्‍यो। सन् १९२० मा बोलाइएको कोमिन्टर्नको दोस्रो महाधिवेशनमा ३७ देशका प्रतिनिधिहरूले भाग लिएका थिए।

मार्क्सवाद-लेनिनवादको विज्ञानद्वारा निर्देशित मजदूर वर्गको संघर्षलाई अगाडि बढाउन एउटै लाइनको समर्थनमा धेरै देशका कम्युनिष्ट पार्टीहरूको वैचारिक-राजनीतिक एकताको विकासमा कोमिन्टर्नले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। समाजवादका लागि सर्वहारा वर्गको अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घर्षको विकासलाई सरांश पेश गर्दै लेनिनले अप्रिल १९१९ मा लेखे – “पहिलो अन्तर्राष्ट्रियले समाजवादका लागि सर्वहारा, अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घर्षको जग बसायो।”दोस्रो अन्तर्राष्ट्रियले एक यस्तो अवधिलाई चित्रित गर्यो, जसमा धेरै देशहरूमा आन्दोलनको व्यापक विस्तारको लागि आवश्यक अवस्थाहरू सिर्जना गरिएको थियो। “तेस्रो इन्टरनेशनलले दोस्रो इन्टरनेशनलको कामको परिणाम एकत्रित गरेको छ, आफ्नो अवसरवादी, सामाजिक-अन्धराष्ट्रवादी, पूँजीवादी र निम्न-पूँजीवादी फोहोरलाई त्यागेको छ र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व लागू गर्न थालेको छ।”विश्वको सबैभन्दा क्रान्तिकारी आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने दलहरूको अन्तर्राष्ट्रिय गठबन्धन, पूँजीको दासत्व र बोझलाई हटाउन मजदूर वर्गको आन्दोलन, अब अभूतपूर्व रूपमा बलियो आधारमा टिकेको छ।”

मार्क्सवादको विकासमा लेनिनको योगदान  

मार्क्सवादलाई समकालीन र सान्दर्भिक बनाउन लेनिनले धेरै प्रयास गरे। उनले रूसी परिस्थिति अनुसार मार्क्सवादलाई परिमार्जन गरे। लेनिनको सिद्धान्तलाई रूसी संस्करणको मार्क्सवाद भन्ने गरेको पाइन्छ। उनी मार्क्सका सच्चा अनुयायी भएकाले मार्क्सवादको सिर्जनात्मक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। उनले यसरी मार्क्सवादको विकास गर्दा मार्क्सवादी सिद्धान्तको आत्मालाई मर्न दिएनन्। मार्क्सवादमा उनले गरेका परिमार्जनहरूलाई यसरी पनि उल्लेख गर्न सकिन्छ –

क्रान्तिको सिद्धान्तमा संशोधन – लेनिनले मार्क्सको क्रान्तिको सिद्धान्तमा पनि केही परिवर्तन गरेका छन् । पूँजीवादी व्यवस्थाको विकास भएको अवस्थामा मात्र क्रान्ति सम्भव छ भन्ने मार्क्सको विश्वास थियो । तर लेनिनले रूस जस्तो पिछडिएको देशमा पनि क्रान्ति हुनसक्छ भनेर प्रमाणित गरे । लेनिनले सन् १९१७ को क्रान्तिलाई सफल बनाएर रूसजस्तो औद्योगिक रूपमा पिछडिएको मुलुकमा क्रान्तिको सिद्धान्त लागू गरे ।त्यसैगरी लेनिनले क्रान्तिको माध्यममा पनि परिवर्तन ल्याए । मार्क्सका अनुसार श्रमिक वर्गले पूँजीवाद विरुद्ध क्रान्तिको हतियारको रूपमा काम गर्नेछ भन्ने थियो । तर लेनिनले यसको बदला सफल क्रान्तिको लागि अनुशासित र प्रशिक्षित कम्युनिष्टलाई महत्त्व दिए। पूँजीपतिले आम मजदूरलाई प्रलोभनमा पार्न र किन्न सक्ने र समाजवादको बाटो अवरुद्ध गर्न सक्ने उनको भनाइ छ । पूँजीपतिहरूसँग राज्यको सशस्त्र बल छ त्यसकारण उनीहरूले क्रान्तिलाई दबाउन सक्छन्। त्यसैले क्रान्तिलाई सफल बनाउन व्यावसायिक (पेशेवर) क्रान्तिकारी हुनु आवश्यक छ ।

सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व – लेनिनले मार्क्सको सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वको स्थानमा कम्युनिष्ट पार्टीको अधिनायकत्व स्थापना गरेका छन् । श्रमिक क्रान्तिपछि सरकार र सत्तामा सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व कायम हुनुपर्छ भन्ने मार्क्सको विचार थियो । लेनिनले मजदूरमा क्रान्तिकारी भावनाको अभाव भएको बताए । उनीहरूलाई संगठित गर्न पेशेवर क्रान्तिकारीहरूको कम्युनिष्ट पार्टीले उचित मार्गदर्शन दिएर नियन्त्रण गर्न सक्छ । सन् १९१७ को क्रान्तिपछि लेनिनले सर्वहारा वर्गको अधिनायकवादको स्थानमा कम्युनिष्ट पार्टीको अधिनायकत्व स्थापना गरे ।

आर्थिक निर्धारणवादको विरोधाभास – मार्क्सले विश्वको हरेक घटनाको पछाडि द्वन्द्वात्मक प्रक्रियामा विश्वास गर्थे।उनले आर्थिक निर्धारणवादमा जोड दिएर भने कि हामीले प्रयास गरौं वा नगरौं, पूँजीवादको आन्तरिक अन्तरविरोधका कारण यसको पतन अपरिहार्य छ।तर लेनिनले मानव प्रयासलाई महत्व दिए।उनका अनुसार मानवीय प्रयासले मात्र हामीले इतिहासको लहरलाई मोडेर अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न सक्दछौं । लेनिनका अनुसार पूँजीवाद आफैं ध्वस्त हुँदैन। यसका लागि सशस्त्र र संगठित क्रान्तिको माध्यमबाट प्रयास गर्नुपर्छ । लेनिनले रूसमा पूँजीवादको अन्तरविरोधका कारण अन्त्य हुने कुरा गरेका थिएनन्, बरू उनले सर्वहारा क्रान्तिको माध्यमबाट पूँजीवादको अन्त्य गरेर मार्क्सको आर्थिक निर्धारणवादको थप विकास गरे।

किसान वर्गको लागि महत्त्व – क्रान्ति पछि मार्क्सले सम्पूर्ण भूमिमा सर्वहारा राज्यको नियन्त्रणमा जोड दिएका थिए। तर लेनिनले क्रान्ति पछि भूमिको अधिकार छोटो समयका लागि किसानहरूमा छोड्नुपर्छ भने। सन् १९१७ को सर्वहारा क्रान्तिपछि लेनिनले देशको आर्थिक प्रणालीमा कृषिलाई महत्व दिए । तर मार्क्सले किसानको कुरा उठाएका थिएनन्।

पूँजीवादमा संशोधन – मार्क्सले पूँजीवादको बारेमा मात्र आफ्नो विचार राखेका थिए। पूँजीवादको अन्त्य हुनुअघि यसको नयाँ रूप पनि देखा पर्नेछ भन्ने उनले कहिल्यै सोचेका थिएनन् । लेनिनले पूँजीवादको बारेमा मार्क्सको भविष्यवाणीलाई असत्य हुनबाट जोगाउन पूँजीवादी साम्राज्यवादको सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। लेनिनले भनेका थिए कि साम्राज्यवाद पूँजीवादको अन्तिम र उच्चतम चरण हो। मार्क्सले साम्राज्यवादको बारेमा कहिल्यै सोचेनन् ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको पुनर्व्याख्या – मार्क्सको द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद सामाजिक दर्शनमा सीमित थियो। यसलाई नयाँ रूप दिने काम लेनिनले गरे। लेनिनले आफ्नो पुस्तक ‘भौतिकवाद र अनुभवसिद्ध आलोचना’ मा मार्क्सको भौतिकवादको वैज्ञानिक विश्लेषण गरेका छन् । लेनिनले द्वन्द्वात्मक विधिलाई प्राकृतिक विज्ञानमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेका छन्। यसरी लेनिनले द्वन्द्वात्मक पद्धतिलाई विश्वव्यापी बनाए ।लेनिनले द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई सबै विज्ञानका गहन प्रश्नहरू बुझ्न सक्ने उच्च ज्ञान बनाए।

यसरी लेनिनले मार्क्सवादको समयसापेक्ष ढंगले धेरै परिमार्जन र विकास गरेका थिए ।उनले मार्क्सवादलाई समसामयिक बनाउन र रूसको परिस्थिति अनुकूल बनाउने महत्वपूर्ण काम गरे । मार्क्सवादको विकास तत्कालीन रूसी अवस्थाका माग थिए र मार्क्सवादका आक्षेपहरूबाट जोगाउनु पनि थियो। त्यसैले मार्क्सवादलाई परिमार्जन गर्नु उनका लागि अपरिहार्य भएको थियो । उनले मार्क्सवादलाई जीवन्त र विकासशील दर्शन बनाएर महत्वपूर्ण काम गरेका छन् ।त्यसकारण लेनिनले मार्क्सवादमा गरेका परिवर्तनहरू सान्दर्भिक छन् भन्न सकिन्छ।

निष्कर्ष

लेनिनका विचारहरू मार्क्सका विचारबाट पूर्ण रूपमा प्रभावित थिए। लेनिनले रूसको अवस्था अनुसार मार्क्सको विचारलाई व्यावहारिक रूप दिए। लेनिनले शोषण अन्त्य गर्न क्रान्ति आवश्यक छ भनी विश्वास गरे र त्यसलाई व्यहारिक रूप प्रदान गरे। लेनिन रूसको इतिहासमा मात्र नभई विश्व इतिहासका कम्युनिष्ट नेतामध्ये एक अग्रणी नाम हो। उनले रूसलाई कायापलट गरी सम्पूर्ण विश्वलाई चकित पारे ।उनको प्रयासले रूसमा समाजवादको स्थापना भयो । मार्क्सको सपना साकार पार्ने श्रेय पनि लेनिनलाई जान्छ । लेनिनले पार्टीलाई समान विचारधाराका सदस्यहरूको एकता खलबल्याउने निकाय बनाउन चाहनेहरूका विरुद्ध कठोर वैचारिक सङ्घर्ष चलाए। पूँजीपति वर्गलाई परास्त गर्न आवश्यक पर्ने मजदूर वर्गभित्रको अटल एकता हासिल गर्नका लागि पार्टीका सदस्यहरूले पार्टीको कार्यक्रममा सहमत भएर नियमित योगदान दिनु मात्र पर्याप्त नभएको उनले स्पष्ट पारे । पार्टीका सदस्यहरूले पार्टीको कुनै पनि संगठनको अनुशासनमा रहेर काम गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिए । उनले कम्युनिष्ट पार्टीको सांगठनिक सिद्धान्तको रूपमा  – जनवादी केन्द्रीयता, सामूहिक निर्णय लिने र व्यक्तिगत उत्तरदायित्व – स्थापना गरे।

लेनिन कार्ल मार्क्सबाट धेरै नै प्रभावित थिए। उनी कार्ल मार्क्स तथा फ्रेडरिक एङ्गेल्सका विचार, कार्य तथा शिक्षाका अनुयायी थिए। रूसी भूमिमा समाजवादको प्रयोग गरेर उनी सफल पनि भए। मार्क्सवादका नीतिहरूलाई उनले आफ्नो हतियार बनाएर अगाडि बढे ।लेनिनले मार्क्सवादका तीनै संघटक अंगहरू दर्शनशास्त्र, राजनीतिक अर्थशास्त्र र वैज्ञानिक समाजवादलाई विकसित गरे। विश्व इतिहासमा लेनिनको अलग्गै पहिचान छ । लेनिनले रूसमा साम्यवाद प्रतिष्ठापित गर्ने संकल्प पूरा गर्नको लागि लेखेका धेरै पुस्तकहरूको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका रह्यो।लेनिनद्वारा लेखिएका कैयौं पुस्तकले उनको राजनीतिक दर्शनलाई स्पष्ट पार्दछ।समाजवादी क्रान्तिको तयारी र पूर्णताको समयमा होस् वा समाजवादको निर्माणका लागि संघर्षको समयमा लेनिन पार्टीको प्रतिभाशाली नेतृत्वकर्ता थिए। महान् अक्टोबर क्रान्ति र सोभियत राष्ट्रमा समाजवादको निर्माण गर्ने योजनाकार लेनिन नै थिए। पहिलो कम्युनिस्ट क्रान्तिको नेतृत्व गर्ने र पहिलो मार्क्सवादी राज्यको सिर्जना गर्ने व्यक्ति भ्लादिमिर इलिच लेनिनको जीवन र कार्य जत्तिको शक्तिशाली कार्य कुनै पनि भएको पाइँदैन।उनले कहिल्यै युद्ध लडेनन् न त कुनै सेनाको कमाण्ड नै दिए । बरु  उनले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय विभिन्न सार्वजनिक पुस्तकालयको पठन कक्षमा बिताए।कैयौं सभाहरूमा भाषण र प्रशिक्षणमा बिताए। उनले आफ्नो चालीस वर्षको अन्त्यसम्म आफ्नो सम्पूर्ण जीवन श्रमिकहरूको हितको निम्ति नै केन्द्रित गरिरहे।1917 भन्दा पहिले उनले आफ्नो वयस्क जीवनको लगभग आधा राजनीतिक शरणार्थीको रूपमा रूस बाहिर नै बिताए। विभिन्न यूरोपेली सहरहरूमा निर्वासनमा रहँदा लेनिनले नै क्रान्तिकारी शिक्षाहरू लिएका थिए।उनको नेतृत्वमा क्रान्तिको विजय भएको एक शताब्दीपछि पनि लेनिनको धेरैजसो राजनीतिक शैली अझै जीवित छ।

लेनिन एक सर्वोच्च चतुर रणनीतिकार थिए। आफ्नो दाजुलाई मृत्युदण्ड (जार अलेक्जेण्डरको हत्याको षड्यन्त्रको आरोपमा) दिएपछि त्यसको बदला लिने उनको तिर्खाले लेनिनलाई कुनै पनि विचारधाराको रूपमा उत्प्रेरित गरिरह्यो। उनको दाजुको मृत्युदण्ड पछि उनको सम्पूर्ण परिवारलाई प्रान्तीय रूसको उदार समाजले त्यागेको थियो। यसले लेनिनमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो ।पूँजीपति वर्गप्रतिको घृणाले उनलाई उत्तेजित गर्‍यो, जसले उनलाई कहिल्यै छोडेन। मार्क्सवाद लेनिनको लागि सर्वोपरी सिद्धान्त थियो, जसरी धेरै प्रारम्भिक अनुयायीहरूको हुन्छ। तर लेनिन फरक थिए। उनी एक व्यावहारिकतावादी र आशावादी थिए। समाजवादी क्रान्ति यहाँ र अहिले हुनसक्छ, धेरै टाढाको भविष्यमा वा पछिको जीवनमा होइन भन्ने कुरामा उनी विश्वस्त थिए। उनले मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई निरन्तर दोहोर्‍याए – क्रान्तिकारी सिद्धान्त बिना कुनै क्रान्तिकारी पार्टी हुन सक्तैन। अवसरवादसँग विचारधाराको भिडन्त हुँदा उनले सधैँ वैचारिक शुद्धताभन्दा माथि रणनीतिक बाटो रोजे । उनले आफ्नो बोल्सेविक पार्टीलाई अनुशासित, चुस्त, संगठित, निर्विवाद रूपमा वफादार साथीहरूको समूहमा परिणत गरे। उनीसँग एक सूक्ष्म रणनीतिक स्वभाव र समयको भावना थियो र उनले शक्तिको प्रकृति, यसलाई कसरी प्राप्त गर्ने र यसको प्रयोग कसरी गर्न सकिन्छ भनेर बुझेका थिए। त्यसैकारण लेनिन सफल भए। लेनिनको विजयमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने तत्कालीन केही परिस्थितिहरूमध्ये एक पहिलो विश्वयुद्धको प्रकोप थियो, जसले रूसमा अराजकता सिर्जना गर्यो र जारवादी शासनमा संकट उत्पन्न भयो।जर्मनीले पनि अप्रत्यक्ष रूपमा साथ दियो।रूसमा फर्केर लेनिनले चतुरतापूर्वक आफ्नो क्रियाकलाप अगाडि बढाए। लेनिन एक कुशल रणनीतिकार थिए।त्यसकारण रूसको क्रान्ति सम्पन्न भयो।

सुतेका मजदूर र किसानलाई जगाउन लेनिनजस्तो पराक्रमी व्यक्तिको आवश्यकता थियो । लेनिनको भीष्म प्रतिज्ञा, दृढ इच्छाशक्ति र कार्यशैलीले ती श्रमिकहरूलाई उठाउन सफल भयो।लेनिन सदैव मजदूरहरूसँगै रहे र उनीहरूलाई संगठित गरिरहे। उनले मजदूरहरूलाई भने – “तिमीहरू नै जमिनको मालिक हौं !” लेनिनको यो नारा जनतामाझ गुन्जियो । सम्पूर्ण रूसका सर्वहारा वर्गले आशापूर्वक लेनिनलाई हेरे । उनले तीस वर्षभित्र आफ्नो तीक्ष्ण बुद्धि र शक्तिले जारशाहीलाई ध्वस्त पारेर मजदूरको कम्युनिष्ट सोभियत शासन व्यवस्था यसरी स्थापित गरे, जुन आज सबै दमित राष्ट्रका लागि अधुरो आदर्श बन्दै गएको छ ।नोभेम्बर १९१७ मा जब बोल्सेभिकहरू विजयी भए, लेनिनले चाहेको खण्डमा सम्पूर्ण रूसको सम्राट बन्न सक्थे र यस्तो सम्राट, जसलाई रूसी जनताले खुसीसाथ स्वीकार गर्थे, तर लेनिन स्वार्थी वा लोभी थिएनन् ।उनले सत्ताको लागि साम्यवादी सिद्धान्तलाई धोका दिएनन्। इतिहासमा यसअघि कुनै पनि मानवले यति उदारतापूर्वक जनताको राज्य जनतालाई सुम्पेको थिएन । निस्सन्देह लेनिन यस युगका एक सफल नेता, सुधारक र क्रान्तिकारी थिए। धनी शासकहरूलाई ध्वस्त गरी गरिब मजदूरको राज्य स्थापना गरेर इतिहासमा नयाँ पाना रचना गरेका थिए। यसरी उनले सन् १९१७ देखि १९२४ सम्म सोभियत रूस र १९२२ देखि १९२४ सम्म सोभियत संघको सरकारको पहिलो र संस्थापक प्रमुखको रूपमा सेवा गरे। उनी विश्व इतिहासमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र प्रसिद्ध नेताहरू मध्ये एक थिए।

यसरी लेनिन विश्वकै महान् व्यक्तित्व हुन् । उनी रूसको शिखर राजनेता मात्र नभई मानवजातिको महान् सन्तान पनि हुन्। उनको नेतृत्वमा विश्वको पहिलो पूँजीवाद विरोधी समाजवादी क्रान्ति रूसमा सफल भयो । उनले रूसबाट शोषणकारी पूँजीवादी व्यवस्थालाई जनशक्तिबाट उखेलेर श्रमजीवी किसानलाई शासनको लगाम सुम्पेर समाजवादको स्थापना गरे ।उनले वैज्ञानिक समाजवादको सिद्धान्त काल्पनिक नभई विश्वको भविष्य हो भनी प्रमाणित गरे ।उनले रूसबाट गरिबी, भोकमरी, बेरोजगारी, लागुऔषध दुर्व्यसनजस्ता डरलाग्दो विकृतिको अन्त्य पनि गरे । सबैलाई रोजगारी, रोटी, लत्ताकपडा, घर, शिक्षा र उपचारको ग्यारेन्टी गरियो । धर्म, जाति, भाषिक क्षेत्रका आधारमा हुने भेदभाव अन्त्य गर्ने काम गरे । उनले संसारका सबै श्रमजीवी जनताको मुक्तिको लागि मार्ग प्रशस्त गरे।

कम्युनिस्ट संसारमा लेनिनले मार्क्सको जस्तै स्थान ओगटेका छन् । लेनिनले मार्क्सवादलाई व्यावहारिक आधारमा स्थापित गरेका छन् । लेनिनले मार्क्सवादलाई रूसी परिस्थितिमा अनुकूल बनाउन धेरै परिवर्तनहरू गरे तर उनले मार्क्सवादको आत्मालाई नष्ट हुन दिएनन्। लेनिनले मार्क्सको क्रान्तिको सिद्धान्तलाई व्यापक र नयाँ रूप दिए। उनले पेशागत क्रान्तिकारीको विचार दिएर क्रान्तिको सिद्धान्तलाई थप सान्दर्भिक र मूल्यवान बनाएका छन् । व्यवस्थित र तार्किक चिन्तक भएकाले उनले पूँजीवादको साम्राज्यवादी सिद्धान्त प्रस्तुत गरे । सन् १९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिलाई सफल बनाउनमा लेनिनको ठूलो हात थियो । क्रान्तिपछि उनले किसानलाई महत्व दिएर महत्वपूर्ण काम गरे ।लेनिनले शोषित जनतालाई जारशाहीको अधिनायकवादबाट मुक्त गराएर महत्वपूर्ण काम गरे । उनले कम्युनिस्ट क्रान्तिलाई व्यावहारिक रूप दिए । उनले व्यावसायिक क्रान्तिकारीहरूको विचार दिएर मार्क्सको आत्मालाई समृद्ध बनाए। उनले मार्क्सवादका सिद्धान्तहरूलाई आलोचनाबाट जोगाएर रूसी परिस्थितिसँग सान्दर्भिक बनाए। त्यसैले आधुनिक साम्यवाद उनीप्रति धेरै ऋणी छ। मार्क्सवादमा उनले दिएको योगदान महत्त्वपूर्ण छ र कम्युनिस्ट विचारकहरूमा लेनिन एक उच्च व्यक्तित्व हुन्। राजनीतिक विचारको इतिहासमा उनको स्थान मार्क्सको समान छ ।

सन्दर्भ ग्रन्थहरू

१) भौतिकवाद और अनुभसिद्ध आलोचना -लेनिन, नेपाली संस्करण, अनुवाद – रमेश सुनुवार र नारायण गिरी, सृजना पब्लिकेसन

२) मार्क्सवादी-लेनिनवादी दर्शनशास्त्र प्रशिक्षण विधि, नेपाली संस्करण, प्रगति प्रकाशन मास्को

३) लेनिन – मार्क्स एंगेल्स, प्रगति प्रकाशन मास्को

४) वामपंथी साम्यवाद एक वालरोग – लेनिन, नेपाली संस्करण,  प्रगति प्रकाशन मस्को

५) मार्क्सवादी लेनिनवादी  दशर्नशास्त्र – नारायणप्रसाद शर्मा,नेपाली भाषा एवं व्याकरण संरक्षण प्रतिष्ठान

६) लेनिन एक अध्ययन – प्रदीप गिरि, दिशाबोध प्रकाशन

७) साहित्य और कला – लेनिन, हिन्दी संस्करण,  पिपुल पब्लिसिंङ हाउस

८) राज्य र क्रान्ति – लेनिन, नेपाली संस्करण,  प्रगति प्रकाशन मास्को

९) पेरिस कम्युन – लेनिन, प्रगति प्रकाशन मस्को

१०) लेनिन – मार्क्स–एंगेल्स– मार्क्सवाद – प्रगति प्रकाशन मास्को

११) धर्म के बारे मे – लेनिन, हिन्दी संस्करण, राहुल फाउण्डेसन

१२) लेनिन की जीवनी – राहुल सांकृत्यायन, लेनिन, हिन्दी संस्करण, राहुल फाउण्डेसन

१३) धर्म बारे – मार्क्स, एंगेल्स,  लेनिन, हिन्दी संस्करण, प्रगति प्रकाशन मास्को

१४) लेनिन कथा, प्रगति प्रकाशन मास्को

१५) राज्यबारे – लेनिन, अनुवादक कृष्ण प्रकाश श्रेष्ठ, जनस्रष्टा प्रकाशन

१६) मार्क्सवाद र विद्रोह – लेनिन, प्रगति प्रकाशन मास्को

१७) गाउँका गरीबहरूलाई – लेनिन, विविध पुस्तक भण्डार

१८) अक्टुवर क्रान्ति ‌और लेनिन – हिन्दी,  एल्बर्ट रीस विलियम्स,  राहुल फाउण्डेसन

१९) लेनिन संकलित रचनाहरू, नेपाली संस्करण, अनुवादक राजेन्द्र मास्के, भाग १–८, प्रगति प्रकाशसन मास्को

२०) मार्क्सवादी लेनिनवादी दर्शनशास्त्र– भिक्टर आफानाशेयभ,  प्रगति प्रकाशन मास्को

२१) टेड यूनियन लेनिन  – अनु रमेश सुनुवार र नारायण गिरी,  अखिल नेपाल यातायात मजदूर संघ

२२) माक्सवाद लेनिनवाद माओवाद – केशवराज देवकोटा

२३) लेनिन संकलित रचनाएँ, हिन्दी, १० खण्डोंमे (खण्ड १ – १०), प्रगति प्रकाशन मास्को

२४) मार्क्सवादी–लेनिनवादी सिद्धान्त के मूल तत्त्व, हिन्दी संस्करण, प्रगति प्रकाशन मास्को

२५) लेनिन जीवनवृत्त, हिन्दी,  प्रगति प्रकाशन मास्को

२६)लेनिन – अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट और मजदूर आन्दोलन, हिन्दी प्रगति प्रकाशन मस्को

२७)लेनिन संकलित रचनाएँ, हिन्दी चार खण्डों मे, खण्ड १–४,  प्रगति प्रकाशन मास्को

२८) क्रान्तिका साधनहरू – नेपाली, अनुवाद – रमेश सुनुवार

२९) अराजकतावाद और अराजकतावादी संघाधिपत्यवाद, हिन्दी – हिन्दी, मार्क्स–एंगेल्स–लेनिन, प्रगति प्रकाशन, मास्को

३०) सर्वहारा अधिनायकत्व – हिन्दी, मार्क्स–एंगेल्स–लेनिन, प्रगति प्रकाशन, मास्को

३१) What_Is_to_Be_Done___Burning_Questions_of_Our_Movement

३२)lenin_Two tactics of Social-Democracy in the Democratic Revolution

३३)lenin_capitalism_and_agriculture

३४)A caricature of Marxism & Imperialist Economism

३५)Capital in Agriculture – Lenin 

३६)Krupskaya_Reminiscences_of_Lenin

३७)Lenin – On the Dictatorship of the Proletariat

३८)Lenin_2nd_All_Russia_Congress_of_Workers_&_Soldiers_Deputies

३९)lenin_1902_what_is_to_be_done

४०)lenin_1905_socialism_and_religion

४१)lenin_1917_nov-dec_report_on_peace

४२)lenin_1917_state_and_revolution

४३)lenin_1919_the_land_revolution_in_russia

४४)lenin_1920_left_wing_communism-an_infantile_disorder

४५)lenin_1930_the_teachings_of_karl_marx

४६)Lenin_Imperialism_the_Highest_Stage_of_Capitalism

४७)Lenin_Last_Testament

४८)lenin_materialism-and-empirio-criticism

४९)lenin_on_literature_and_art

५०)lenin_on_organization

५१)lenin_on_state_capitalism_during_the_transition_to_socialism

५२)lenin_on_the_struggle_against_revisionism

५३)Lenin_The_Military_Programme_of_the_Proletarian_Government

५४)Lenin_The_Tasks_of_the_Proletariat_in_our_Revolution

५५)Lenin_Two_Tactics_of_Social_Democracy

५६)Lenin_War_&_Revolution

५७)On Youth,Lenin

५८)Philosophical Notebook of Lenin

५९)Vladimir Lenin,April Thesis

६०)Vladimir Lenin,One stape forward Two stape Back

६१)Between the two revolution – Lenin

६२)The_Proletarian_Revolution_And_The_Renegade_Kautsky

६३) Lenin – Party Organization and Party Literature

६४) Lenin Sellected Works, Vulume 1-3, Progress Publishers, moscow

६५)Lenin – Socialist Economic Organization, Progress Publishers

६६)Lenin – What the “Friends of People” are and how they fight social-democrats, progress publishers

६७)Lenin – Party work in the masses, Rahul foundation

६८) Lenin_and_Revolutionary_Russia__Questions_and_Analysis_in_History_

६९) Lenin_in_action__The_early_days_of_soviet_power